Kako je britanska baza Fairford postala centar američkih zračnih snaga

Baza Kraljevskog ratnog zrakoplovstva Ujedinjenog Kraljevstva (RAF) Fairford nalazi se u grofoviji Gloucestershire u Engleskoj, a Američko ratno zrakoplovstvo koristi je gotovo neprekidno od njenog osnivanja 1944. godine. Baza služi kao istureni operativni položaj Američkog ratnog zrakoplovstva za operacije u Evropi. Ima važnu ulogu u podršci i smještaju američkih i snaga NATO-a te u izvođenju zračnih operacija.

O njoj uveliko ovisi vojna spremnost SAD-a i NATO-a u Evropi.

Osnovan radi podrške iskrcavanju u Normandiji tokom Drugog svjetskog rata, Fairford je korišten u najistaknutijim američkim vojnim operacijama, među kojima su operacija “Pustinjska oluja” i invazija na Irak.
U kontekstu američko-izraelskog rata protiv Irana, Iranska revolucionarna garda je 23. jula 2026. godine saopćila da je američka vojska koristila bazu Fairford za polijetanje bombardera B-1 u napadima na Iran, uputivši upozorenje Ujedinjenom Kraljevstvu.

Izgradnja i prva operacija

Baza RAF Fairford otvorena je u januaru 1944. godine kako bi podržala zračne operacije povezane s iskrcavanjem u Normandiji (Dan D) tokom Drugog svjetskog rata. U njoj su mjesecima prije početka operacije izvođene vježbe i obuke.

Prema članku objavljenom 15. juna 1984. u časopisu Falcon Facts, iz Fairforda je u noći 5. juna 1944, uoči iskrcavanja, poletjelo 45 bombardera Stirling IV, koji su vukli jedrilice Horsa. U njima se nalazilo 887 padobranaca 6. zračno-desantne divizije, namijenjenih za operaciju Tonga, čiji je cilj bio osigurati mostove preko rijeke Orne i uspostaviti uporište britanskih snaga istočno od rijeke.

Uvečer 6. juna iz Fairforda je nastavljena podrška operacijama iskrcavanja kroz operaciju Mallard, čiji je cilj bio pojačati snage spuštene prethodne noći. Iz baze je poletjelo 36 grupa aviona Stirling i jedrilica, natovarenih vojnicima, vozilima i oružjem, radi podrške snagama na terenu.

Tokom narednih sedmica, 190. i 620. eskadrila, stacionirane u Fairfordu, nastavile su prevoziti velike količine zaliha savezničkim snagama na mostobranu u Normandiji, uz izvođenje operacija zračnog desanta zaliha grupama iza neprijateljskih linija.

Nakon završetka rata, baza je nastavila obavljati promjenjive uloge u skladu sa strateškim promjenama u Evropi. U julu 1951. Fairford je prešao pod kontrolu Američkog ratnog zrakoplovstva, prije nego što je RAF ponovno preuzeo kontrolu u junu 1964. godine.

Projektiranje i razvoj

Baza se prostire na gotovo 5,14 kvadratnih kilometara i ima pistu dugu gotovo tri kilometra. Smatra se to najdužom avionskom pistom u Ujedinjenom Kraljevstvu. Baza može primiti različite avione i teške bombardere, uključujući Convair B-36 Peacemaker, B-52 Stratofortress, špijunski avion U-2 i stelt-bombarder B-2 Spirit.

Sama baza prošla je opsežnu modernizaciju započetu u maju 2000. godine, koja je, prema portalu Airforce Technology, koštala gotovo 100 miliona dolara. Radovi su izvedeni u okviru NATO-ovog projekta izgradnje aerodroma, a obuhvatili su obnovu piste i sistema goriva, izgradnju dva hangara opremljena sistemima kontrole klime za bombardere B-2 Spirit, kao i objekta namijenjenog održavanju.

Strateški značaj

Fairford ima strateški značaj zbog svog položaja i sposobnosti da prihvati i koristi američke strateške bombardere. Smatra se isturenim operativnim položajem Američkog ratnog zrakoplovstva za bombarderske operacije u Evropi (Forward Operating Location). Položaj baze, njeni objekti i duga pista omogućavaju prihvat velikih letjelica te izvođenje obuke i zračnih operacija velikog obima.

Sposobnošću da ugosti američke strateške bombardere, Fairford služi i za odvraćanje i kolektivnu odbranu NATO-a u okviru evropskih bombarderskih snaga (Bomber Task Force Europe). Prisustvo bombardera poput B-52 u bazi omogućava odvraćanje potencijalnih protivnika i uvjeravanje saveznika u sigurnosnu podršku.

Glavne jedinice

U Fairfordu se nalazi sjedište 501. eskadrile za borbenu podršku Američkog ratnog zrakoplovstva, koje pruža podršku potrebnu za obavještajne, nadzorne i izviđačke misije, široke udare, zapovijedanje, kontrolu i komunikacije. To uveliko jača sposobnost američkih i NATO snaga da provode svoje operacije.

U bazi je smještena i 420. eskadrila zračne baze Američkog ratnog zrakoplovstva. Odgovorna je za prijem i smještaj snaga, njihovu logističku podršku, stvarajući tako uslove da snage iz baze mogu provoditi širok spektar zračnih operacija.

Operacije

Baza Fairford je korištena za podršku nizu najvažnijih američkih vojnih operacija od izgradnje 1944. godine. U Drugom zaljevskom ratu 1991. iz nje su poletjela četiri strateška bombardera B-52 kako bi u februaru te godine izvršila prve misije u okviru operacije “Pustinjska oluja”, navodi list Wiltshire and Gloucestershire.

Baza je imala i važnu ulogu u invaziji na Irak 2003. godine. Iz nje je u martu poletjelo osam bombardera B-52 kako bi izveli prvi val zračnih udara na Irak. U isto vrijeme, sedmicama su se u okolini baze održavali protesti antiratnih demonstranata, koji su se protivili njenom korištenju u vojnim operacijama.

U okviru američko-izraelskog rata protiv Irana 2026. godine, britanski premijer Andy Burnham u julu je odobrio Sjedinjenim Američkim Državama korištenje britanskih vojnih baza za napade na Iran.

Bivši premijer Starmer predvodio je sastanak visokih ministara i dužnosnika radi razmatranja britanske politike nakon američkih vojnih operacija istog mjeseca, prenio je Bloomberg, pozivajući se na izvore upoznate sa slučajem.

Dva izvora rekla su agenciji da su ministri na sastanku odlučili nastaviti politiku koja američkim avionima dopušta korištenje baze Diego Garcia u Indijskom okeanu i baze RAF Fairford.

Iranska revolucionarna garda je 23. jula zaprijetila napadima na svaku bazu korištenu za pokretanje napada na Iran, uputivši direktno upozorenje Britaniji. Navela je da je američka vojska u napadima koristila bombardere B-1 koji su poletjeli iz britanske baze Fairford. Britanija je odgovorila da su njene oružane snage spremne braniti zemlju od svake prijetnje. Petnaestog augusta održani su protesti ispred baze Fairford, s pozivima da se prekine korištenje britanskih baza u američkom ratu protiv Irana. Demonstranti su se okupili ispred baze, protiveći se, kako su naveli, „nezakonitim napadima“ na Iran.

Američke snage u Britaniji

Prisustvo snaga NATO-a u Ujedinjenom Kraljevstvu regulirano je Sporazumom o statusu snaga NATO-a iz 1951. godine, čije su odredbe unesene u britansko zakonodavstvo Zakonom o gostujućim snagama iz 1952. godine.

Prema navodima Britanskog parlamenta, američke snage stacionirane su u Ujedinjenom Kraljevstvu na poziv Britanske vlade, u okviru koji reguliraju Sporazum o statusu snaga NATO-a, zajednička Churchill-Trumanova izjava iz 1952. godine i dodatni bilateralni sporazumi između Ujedinjenog Kraljevstva i SAD-a, od kojih su neki tajni.

Do januara 2026. godine, blizu 11.000 pripadnika američkih oružanih snaga bilo je stalno stacionirano na različitim lokacijama u Ujedinjenom Kraljevstvu.