Oružje za masovno uništenje: Stari argumenti za nove sukobe

Najnoviji sukob između Irana i Izraela nije samo kulminacija višegodišnjih napetosti na Bliskom istoku, već se i u politici zalivskih zemalja, ali i velikog dela međunarodne zajednice, ponovo počinju koristiti stari politički i diplomatski narativi koji svoje korene vuku još sa početka devedesetih godina prošlog veka.

Godinama optuživan da je “najveća pretnja miru na Bliskom istoku”, zvanični Teheran je razvijao svoju armiju, pre svega vazduhoplovstvo i PVO sisteme, očekujući napade SAD-a i njegovih saveznika u regionu. Washington, zajedno sa partnerskim zemljama, širom Bliskog istoka ima najmanje 19 vojnih baza, u kojima se nalazi između 43 i 50 hiljada vojnika. Na prvom mestu je Vazduhoplovna baza “Al Udeid” u Kataru, koja je dom za gotovo 100 borbenih i transportnih aviona, te naoružane i izviđačke dronove.

Pre deset godina, tačnije 14. jula 2015. godine, tadašnji predsednik Barack Obama se obratio američkoj i svetskoj javnosti.

“Postignut je istorijski sporazum sa Iranom koji će obezbediti trajan mir, a naša diplomatija je sprečila razvoj novog nuklearnog oružja”, rekao je tada Obama. Sporazum, koji je predviđao da Iran u potpunosti odustane od obogaćivanja plutonijima, te da počne sa demontažom reaktora u postrojenju Arak je u to vreme viđen kao “iskreno pružena ruka iz Teherana”, kao bi bile ukinute međunarodne sankcije, na prvom mestu one na izvoz nafte. Ipak, Obama se gotovo odmah suočio sa izuzetno velikim otporom u Američkom kongresu, a mnogi predstavnici i iz redova demokrata, i iz redova republikanaca nazivali su ovaj sporazum “blefiranjem Irana”, te čak i “izdajom američkih interesa u regionu”.

Samo tri godine kasnije, novi predsednik Donald Trump se povukao iz ovog sporazuma, navodeći da je “sporazum poslužio iranskom režimu da se obogati, kao i da nastavi sa razvojem svog nuklearnog programa u tajnosti”.

Nuklearne i konvencionalne prijetnje

Pretnja “oružjem za masovno uništenje” na Bliskom istoku je prisutna u diplomatskim i političkim krugovima još od vremena Prvog zalivskog rata. Iako je zvanični razlog za invaziju na Irak 1990. godine, koju je predvodio SAD s koalicijom 42 zemlje, bilo “oslobađanje okupiranog Kuvajta”, za šta su imale i mandat Saveta bezbednosti UN-a (po rezoluciji 678), američki mediji su se “utrkivali” da režim Saddama Husseina predstave kao “najveću opasnost, ne samo po Bliski istok već i mir u svetu nakon završetka hladnog rata”. Prilozi u specijalnim TV-emisijama su sadržali snimke iz gradova Halabjah i Basra, sa svedočenjima rođaka hiljada žrtava koje su Saddamove snage dve godine ranije ubile različitim vrstama hemijskog oružja. Narativ je bio jasan: ako se Kuvajt ne oslobodi, a Saddamov režim ne sruši, Irak će nastaviti razvoj oružja za masovno uništenje.

Ironično, najveći deo specijalne opreme, bioloških reaktora i kompjutera za razvoj hemijskog oružja, pre svega u obliku gasa, te bioloških agenata kao što je antraks, irački režim je zapravo dobio od SAD-a i Velike Britanije u tajnim isporukama za vreme iransko-iračkog rata koji je trajao od septembra 1980. do polovine avgusta 1988. godine i u kome je poginulo najmanje 520.000 ljudi na obe strane. Danas je poznato i da su opremanje hemijskog i biološkog postrojenja u Faludži počele još 1985. dve britanske kompanije, čega je bila svesna i tadašnja vlada premijerke Margaret Thatcher.

Pretnja oružja za masovno uništenje (eng. Weapons of Mass Destruction, WMD) je u zapadnim medijima i političkim krugovima postala ponovo “zgodan izgovor” odmah nakon događaja 11. septembra 2001. Često je navođena “težnja pripadnika Al-Kaide da razviju oružje za masovno uništenje, te ga čak upotrebe i na tlu SAD-a”. U februaru 2003, tadašnji američki sekretar odbrane Colin Powell na sednici Saveta bezbednosti pokazao je malu bočicu za koju je tvrdio da “sadrži materijal koji može da raširi spore antraksa u krugu od nekoliko kilometara u bilo kom američkom gradu”. Bio je to odgovor administracije predsednika Georgea W. Busha na kritike zbog priprema za ponovnu invaziju na Irak.

“Saddam Hussein ima oružje za masovno uništenje, koristio ga je i koristiće ga opet, ako ga ne sprečimo u tome”, rekao je Powell pred UN-om. “Imamo sasvim pouzdane i sigurne informacije o tome iz naših obaveštajnih izvora”.

“Saddam Hussein ima različite vrste oružja za masovno uništenje i može ga upotrebiti u roku jednog sata”, saopštio je nekoliko dana kasnije britanskoj javnosti tadašnji premijer Tony Blair. Dok je držao svoj govor, avioni i brodovi koalicionih snaga su već bili na putu prema Bagdadu.

Kasnije će se ispostaviti da te “sigurne obaveštajne informacije” nisu bile ni sigurne, ni proverene, a najveća je verovatnoća da je u pitanju zapravo bio fabrikovani narativ kako bi se u američkoj, britanskoj i uopšte zapadnoj javnosti opravdao novi rat na Bliskom istoku, te sama invazija na Irak. I Blair i Bush su, zapravo, već bili svesni postojanja izveštaja nezavisnog tima IAEA-e (Međunarodne agencije za atomsku energiju) iz januara 2003, u kome se kaže da, “iako Irak poseduje neke od potrebnih postrojenja, ne postoje dokazi da se radi na razvoju ili proizvodnji oružja za masovno uništenje, niti obogaćivanja nuklearnog fisionog goriva”. Ovaj izveštaj je svetskoj javnosti postao dostupan tek krajem 2005, dve godine nakon početka invazije. Švedski diplomata i nekadašnji glavni inspektor UN-a Hans Blix je, takođe u to vreme, javno potvrdio da “u gotovo 700 inspekcija nije nađena veća količina ovakvog oružja, niti njegova aktivna proizvodnja”.

Koliko zemalja zapravo ima nuklearno oružje

Poslednjih meseci se iz Washingtona ponovo čuju izuzetno slične, gotovo istovetne, optužbe na račun Teherana, kako je tamošnji režim “nedeljama ili čak danima daleko od posedovanja nuklearnog oružja”. Već nekoliko godina unazad je prisutna i tvrdnja da Iran zapravo i ne mora imati pravu nuklearnu bojevih glavu (fisiona nuklearna detonacija), već da može postojeće balističke rakete tipa “Khorramshahr” ili “Kheibar Shekan” koristiti kao tzv. prljave bombe, kada ne dolazi do prave nuklearne eksplozije, ali mete, ipak, bivaju kontaminirane velikom količinom radioaktivnog materijala.

Prema zvaničnim podacima, osam država u svetu poseduje fisiono nuklearno oružje sa sistemima za njihovo lansiranje sa zemlje, mora ili iz vazduha: Sjedinjene Američke Države sa najmanje 3.700 bojevih glava od kojih je aktivno 1.670, Rusija sa najmanje 4.000 do 4.200 bojevih glava i 1.700 aktivnih, Kina sa 600 bojevih glava i 24 aktivnih, Indija sa 180 bojevih glava i nijednom (zvanično) aktivnom, Velika Britanija sa 225 bojevih glava i 120 aktivnih, te Francuska sa 290 bojevih glava od kojih je aktivno 200 (240 zajedno sa podmornicama). Tih šest zemalja su i potpisnice Sporazuma o neširenju nuklearnog oružja (NPNW), koji je prvi put ratifikovan još 1968, a stupio na snagu u martu 1970. Osim ovih šest, još dve zemlje poseduju nuklearno oružje: Pakistan ima 170 bojevih glava od kojih nijedna nije aktivna, dok se veruje da Severna Koreja ima najmanje 50 bojevih glava proizvedenih u poslednjoj deceniji.

Ipak, mnogi svetski stručnjaci, diplomate i naučnici se ne slažu sa ovom listom, te dodaju i Izrael na listu “nuklearnih država”. Procene se najčešće kreću oko 90 do 100 nuklearnih bojevih glava, ali neki izvori idu čak i do cifre od 400 (tajnih) nuklearnih bojevih glava. Izrael nikada nije bio potpisnik NPNW sporazuma, a najčešće se kao centar za razvoj ovakvog oružja navodi “Dimona”, na obodu pustinje Negev.

Američki Panel nuklearnih naučnika se još pre jedne decenije pozivao na svoje izvore u Pentagonu i obaveštajnoj agenciji DIA, sa tvrdnjom da Izrael razvija nuklearno oružje još od kraja šezdesetih godina prošlog veka. Međunarodni Centar za kontrolu naoružanja je nešto konzervativniji, te navodi da Izrael ima “manje od 100 nuklearnih bojevih glava, najverovatnije oko 90, te dovoljno plutonijima za stvaranje još stotinjak”. Iako Izrael nikada nije priznao da poseduje nuklearno oružje, a njegove diplomate oštro demantuju sve ovakve navode, tamošnji političari često “nagoveštavaju” takvu mogućnost. U novembru 2023. ministar Amihai Eliyahu je smenjen sa svoje funkcije nakon što je izjavio da bi “trebalo sravniti Gazu nuklearnom bombom”, a premijer Benjamin Netanyahu je izjavio da “takav scenario nema veze sa stvarnošću”.