Stoljeća nasilja: Od kolonijalnih osvajanja do pada Ruskog carstva

U Ruskoj Federaciji žive deseci manjinskih naroda, a u sklopu te države već su nekoliko stoljeća. Iako bi neki pomislili kako riječ „federacija“ označava neki dobrovoljni savez, to baš nije tako jer je najveći dio teritorija osvojen u vrijeme kolonizacije i Carske Rusije ili Ruske imperije.

Šta se dešavalo do nastanka ove države objasnili smo u prethodnom tekstu gdje smo naveli nastanak i razvoj zemlje Rusa od vikinških naselja, preko mongolskih pohoda do Ivana III Velikog koji se smatra najzaslužnijim za stvaranje temelja nove Rusije.

Rast i razvoj autokratskih moći ruskih vladara dešava se u vrijeme Ivana IV (carska vladavina od 1547. do 1584.). Vladavinu je počeo 1533. kao veliki vojvoda od Moskve, da bi se 1547. proglasio „carom svih Rusa“.

Mnogo je poznatiji kao „Ivan Grozni“, a to ime je dobio i zaslužio jačanjem pozicije vladara do stepena bez presedana, beskrupuloznom potčinjavanjem vlastele progonom i smaknućima na najmanji mig provokacije.

Ipak, reformirao je Rusiju uvođenjem novog zakonika (Sudbenik iz 1550. godine), uspostavio prvo tijelo predstavnika feudalaca (Zemski Sabor), suzbio utjecaj sveštenstva i uveo lokalnu samoupravu u ruralnim regijama. Ovaj car je ujedno i stvorio prvu stalnu vojsku Rusije – Strelski.

‘Vrijeme nevolja’

Skupa greška bio je pokušaj osvajanja baltičke obale i pristupa moru, no Ivan Grozni je uspio zauzeti Kazanski, Astrahanski i Sibirski kanat čime je Rusija postala multietnička i multikonfesionalna država. U nešto kasnijem periodu vladavine Ivana IV dolazi do čistki feudalne aristokracije, što je uz epidemije, suše i vojne gubitke dovelo do slabljenja Rusije u tolikoj mjeri da su Krimski Tatari mogli pljačkati centralne regije i zapaliti Moskvu 1571. godine.

Godinu kasnije, Rusi uspijevaju pobijediti Krimske Tatare, no to je bila naznaka teškog perioda za Rusko carstvo. Taj period je poznat kao „Vrijeme nevolja“ na početku 17. stoljeća. Ivana Groznog je naslijedio sin Feodor (1584-1598), ali on nije imao nasljednika, pa je upravu preuzeo Boris Fjodorovič Godunov koji je vladao do 1605. i početka „Vremena nevolja“.

Prvo su bila jako hladna ljeta nekoliko godina, te je došlo do velike Ruske Gladi (1601-1063), praćene stranim napadima, građanskim ratom i nestankom velikog broja stanovnika. Poljsko-litvanske snage osvajaju Moskvu i postavljaju prvo 1605. Lažnog Dmitrija I, a potom i Lažnog Dmitrija II za cara 1607. godine.

Uslijedile su brojne borbe, ustanci, da bi u julu 1610. sedam bojara (feudalaca) uz pomoć Poljaka svrgnulo cara Vasilija Šujskog. Poljaci potom okupiraju Moskvu u septembru 1610. što dovodi do velikih pobuna ugušenih u krvi i vatri. Kriza dovodi do patriotskog ustanka, borbi 1611. i 1612. godine, da bi dobrovoljci Kuzme Minina i princa Dmitrija Požarskog protjerali strane osvajače novembra 1612.

Februara 1613, nakon haosa i progona Poljaka iz Moskve, nacionalni skup predstavnika 50 gradova izabrao je Mihaela Romanova (mladog sina patrijarha Filareta) kao novog vladara. Romanovi su potom vladali Rusijom do 1917. godine.

Novi vladar je imao sreće. U nastojanju da uspostavi mir i red u državi nije imao problema od Poljsko-litvanskog saveza i Švedske jer su oni imali međusobni sukob – Rusija je sa Švedskom potpisala mir 1617, a Poljacima 1619. godine.

Sredinom 17. stoljeća Rusi vraćaju izgubljene teritorije. Hmelnički ustanak u Ukrajini protiv poljske vladavine doveo je do Perejaslavskog sporazuma između Rusije i ukrajinskih Kozaka kojima se garantira zaštita kozačke države na lijevoj obali rijeke Dnjepar. Dolazi do rusko-poljskog rata (1654-1667) koji okončava Andruševskim sporazumom gdje Poljska priznaje gubitak Ukrajine na lijevoj obali, Kijeva i Smolenska.

Istovremeno se nastavlja osvajanje Sibira, da bi Rusi do kraja 1640-ih došli na obalu Pacifika. Istraživač Semjon Dežnjev otkriva tjesnac između Azije i Amerike, a Nerčinskim sporazumom Kina i Rusija dogovaraju raspodjelu teritorije u regiji Amur.

Petar Veliki, Katarina Velika

Sredinom 17. stoljeća na vlast dolazi jedan od najznačajnijih ruskih lidera – Petar Veliki (Petar I, vladao od 1672. do 1725. godine). On je napravio veliki posao u približavanju ove države evropskom sistemu. Iako je bila najveća država svijeta, imala je tek 14 miliona stanovnika.

Petar Veliki je reformirao rusku vojsku, stvorio mornaricu, te prvo na jugu napao Otomansko carstvo kako bi došao do crnomorskog grada Azova, a potom se okreće sjeveru. Stvara tajni savez sa Poljsko-litvanskom državom, te sa Danskom sa kojima se okreće protiv Švedske – Veliki sjeverni rat.

Rat završava 1721. godine kada Petar osvaja četiri provincije južno i istočno od Finskog zaljeva i osigurava pristup moru. Nešto ranije je nedaleko osnovao grad koji će postati nova prijestolnica Rusije – Sankt Petersburg, „prozor otvoren ka Evropi“. Kako bi proslavio uspješne pohode, Petar I proglašava se imperatorom, a država postaje Ruska imperija 1721. godine.

Petar reorganizira državu u skladu sa zapadnim modelima, formira senat, provincije i okruge… Pravoslavna crkva postaje dijelom administrativne strukture, napušta se patrijarhat i uspostavlja Sveti Sinod. Osvajanjem na jugu, Petar I prvi je ruski vladar koji je uspostavio utjecaj na Kavkazu.

Petar I umire 1725. godine, a nasljeđuje ga njegova druga supruga – Katarina I (1725-1727) koja je bila samo figura u rukama moćnika. Nakon još nekoliko nasljednika i sedmogodišnjeg rata za vrijeme Elizabete I (ukupno skoro 40 godina), na vlast dolazi jako ambiciozna vladarica.

To je bila Katarina II, odnosno Katarina Velika (1762-1796), njemačka princeza koja se udala za njemačkog nasljednika ruske krune. Pošto ga je svrgnula u udaru, postala je kraljica koja je potom bila jako zaslužna za oporavak ruskog plemstva, ali i koja je preuzela svu zemlju crkve, drastično smanjila veličinu manastira kao i budžet za sveštenstvo.

Jako je trošila na širenje vanjske politike, ali je to dovelo do ustanaka. Katarina je znalački napravila ustupke i dogovore sa plemstvom, te tako ublažila gubitke nastale vanjskom politikom. Uspješno je vodila dva rata protiv Otomanskog carstva koje je bilo na izdisaju i izašla južnom granicom na Crno more. Rusija je 1783. anektirala Krim i stvorila Crnomorsku flotu, a proširila je i teritoriju u Evropi na račun Poljske. Krajem 18. stoljeća, Aljaska je postala ruska kolonija, no sve je to dovelo da Rusija bude u stalnoj finansijskoj krizi.

Širenje teritorije i prodaja Aljaske

Katarina Velika je preminula 1796, a njenu ekspanzionističku politiku nastavio je Aleksandar I koji je osvojio Finsku od Švedske (1809.), te Besarabiju od Osmanlija 1812. godine. Također je mnogo osvojio na području Kavkaza, a na evropskom frontu je bio jako neodlučan kada je Napoleon u pitanju pa je mijenjao strane. Na kraju je 1812. bio Napoleonov neprijatelj, pa je francuski vladar krenuo u napad i izgubio 450.000 vojnika. Rusi su potom, zajedno sa saveznicima, osvojili Pariz i porazili Napoleona. Aleksandar je potom vodio novo crtanje granica Evrope na Bečkom kongresu (1814-1815), Rusija postaje velesila, ali i dalje ima neefikasnu upravu, izolirano stanovništvo i zaostalu privredu.

Naslijedio ga je mlađi brat Nikolaj I (1825-1855) koji se odmah suočio sa pobunama, potom se borio protiv Perzije i osvojio (sporazumom iz Turkmenčaja 1828. godine) Armeniju, Nakčivan, Nagorno-Karabah, Azerbejdžan i Igdir (sada dio Turske). Do 1830-ih, Rusija je osvojila sve perzijske i osmanske teritorije na Kavkazu.

Car Nikolaj I je jako izdvajao za vojsku koja je imala milion pripadnika (od 60-70 miliona stanovnika). Od rata protiv Napoleona, Moskva je bila jako umiješana u evropske poslove, u sklopu „Svete Alijanse“ (svojevrsnog evropskog policajca). Nekoliko puta su ruske snage intervenirale u drugim državama, gušeći pobune i nemire. Očekivali su sličan tretman kada su napali „evropskog bolesnika“ – Osmanlije. Rusija je napala teritorije Otomanskog carstva 1853. što je dovelo do Krimskog rata. Tada su Britanci i Francuzi pomogli Osmanlijama i, uz velike gubitke, pobijedili.

Potom je na tron došao Aleksandar II (1855.) i tada su veliki bili zahtjevi za reformama, a jedna od njih je ukidanje kmetstva 1861. što je car i uradio. Također je reformirao sudski sistem, ukinuo smrtnu kaznu, nametnuo svima služenje vojske… Bitno je istaći kako je on 1867. prodao Aljasku Sjedinjenim Američkim Državama. Poslao je stotine disidenata na Sibir, predlagao još mnogo toga ali… ubijen je 1881. godine.

Krajem 1870-ih, Rusija i Osmanlije su se sukobljavali na Balkanu, a pobjeda Moskve je donijela nezavisnost Rumuniji, Srbiji, Crnoj Gori, te Bugarskoj, ali je došlo do tenzija sa Austro-Ugarskom. Tokom istog perioda, Ruska imperija se širila Centralnom Azijom, osvajanjem kanata Kokan, Buhara, Hiva, te Transkaspijske regije.

Naredni Aleksandar, Treći (1881-1894), oživio je staru maksimu „pravoslavlje, autokratija, nacionalni naboj“.  Naslijedio ga je njegov sin Nikolaj II (1894-1917) koji je, kako se kasnije ispostavilo, bio posljednji car.

‘Krvava nedjelja’

Industrijska revolucija je počela i u Rusiji hvatati zamah i stvarati silu koja će ukinuti vladavinu cara. Početkom 20. stoljeća, Rusija je nastavila širenje na Dalekom istoku i okupirala Mandžuriju, što je dovelo do početka Rusko-japanskog rata 1904. Užasni porazi ruske vojske bili su žestok udarac i stvorili potencijal za nemire.

Januara 1905. desila se „Krvava nedjelja“ kada je otac Gapon poveo ogroman broj ljudi ka Zimskoj palači u Sankt Petersburgu kako bi predali peticiju caru. Kad su došli, Kozaci su otvorili paljbu i pobili na stotine. To je dovelo do općeg štrajka i traženja demokratske republike, odnosno početka Ruske revolucije 1905. godine.

Devet godina kasnije, Gavrilo Princip u Sarajevu ubija princa Franza Ferdinanda i tako počinje Prvi svjetski rat. Austro-Ugarska izdaje ultimatum Srbiji, a car vrši mobilizaciju da odbrani renome na Balkanu, da brani Srbiju. Njemačka odgovara svojom mobilizacijom, objavljuje rat, rat koji odnosi ogroman broj ruskih žrtava. Porazi, neuspjesi, greške cara izazvali su ogroman pad morala, nedostatak hrane, goriva, a povećanje broja poginulih i nezadovoljnih.

Krajem februara 1917. izbija štrajk u tvornici u Petrogradu (novo ime za Sankt Petersburg), hiljade radnica napuštaju pogone i pozivaju druge da im se pridruže. Za nekoliko dana nijedan radnik nije radio i došlo je do uličnih borbi. Car je naredio radnicima da se vrate na posao, a vojnicima da pucaju ako ne budu slušali naredbu.

To je dovelo do Februarske revolucije, potom abdikacije cara Nikolaja II, a Duma je proglasila privremenu vladu sa princom Lavovom na čelu. Ni oni nisu bili uspješni. U julu dolazi do formiranja sovjetskog pokreta koji se proširio cijelom zemljom.