Činjenice za negatora genocida Gideona Greifa: Bošnjaci su bili antifašisti

Nakon što je svojim pisanjem Al Jazeera Balkans dovela u pitanje namjeru njemačkog predsjednika Frank-Waltera Steinmeiera da dodjeli priznanje Gideonu Greifu, zbog činjenice da je otvoreni negator genocida u Srebrenici, izraelski naučnik je za medije u svojoj zemlji izjavio u članku naslovljenom “Ja sam jevrejski istraživač Holokausta koga progone Bosanci koji su se borili uz Hitlera” – kako je riječ o muslimanskom napadu na jevrejskog naučnika.

“Koliko ja znam, ovo dolazi iz muslimanskih krugova. Bosna je muslimanska država i možemo reći, ako sve izanaliziramo, da je ovo muslimanski napad na jevrejskog naučnika – ovdje možete vidjeti čak i antisemitske karakteristike. A sve to dolazi iz države u kojoj je veliki muftija Jerusalema regrutirao vojnike za borbu uz naciste”, rekao je Greif.

Ali, postavlja se pitanje koliko je ova Greifova konstatacija zlonamjerna i koliko u njoj ima historijske tačnosti ako se danas dobro zna da su već 1941. godine muslimani Bosne i Hercegovine protestvovali protiv ustaškog terora u danas glasovitim “Muslimanskim rezolucijama”.

Ili, koliko je čelniku “Nezavisne međunarodne komisije za istraživanje stradanja naroda u srebreničkoj regiji od 1992. do 1995.”, koju je formirala Vlada bh. entiteta Republika Srpska, a koja negira da se u Srebrenici desio genocid nad Bošnjacima, poznata činjenica da su mnogi imami bili aktivni pripadnici NOB-a.

Zna li historičar Gideon Greif da su brojni bošnjački intelektualci i umjetnici bili dio Narodnooslobodilačke vojske, da li mu je poznata činjenica da je veliki broj Bošnjaka, zbog svojih političkih uvjerenja, stradao u koncentracionom logoru Jasenovac?

Iz medijskih nastupa jasno je da izraelski naučnik ima nepotpuna saznanja o historiji BiH i ulozi muslimana u antifašističkoj borbi, a o razlozima zbog kojih kompleksne historijske prilike iz Drugog svjetskog rata namjerno reducira možemo nagađati. I sa velikom sigurnošću tvrditi da mjesto čelnika “Nezavisne međunarodne komisije za istraživanje stradanja naroda u srebreničkoj regiji od 1992. do 1995.” u velikoj mjeri oblikuje ne samo njegove poglede na recentnu nego i na historiju Drugog svejtskog rata.

Činjenica je da je dio bošnjačkog stanovništva na početku Drugog svjetskog rata blagonaklono gledao na formiranje Nezavisne Države Hrvatske, posebice jedan dio političke elite oličen u ličnostima kakvi su bili „Osman Kulenović, Džafer Kulenović, Adem-aga Mešić, dok je drugi dio stanovništva, odnosno veći dio stanovništva ubrzo shvatio ustaške namjere i distancirao se od takve politike”, kaže magistar historije Dino Dupanović.

Uloga Nurije Pozderca

Direktor JU Muzej Unsko-sanskog kantona (nekadašnji Muzej Prvog zasjedanja AVNOJ-a i Pounja) Dupanović se godinama bavi izučavanjem Drugog svjetskog rata. Kada govori o učešću muslimana u antifašističkom pokretu kaže da je to veoma kompleksno pitanje potcrtavajući činjenicu da je partizanski pokret u početku imao karakter „osobito srpskog pokreta“.

Razlog tome je činjenica da su se „Srbi digli na ustanak protiv ustaških zločina“. U početku su muslimani imali određenu distancu prema NOP-u, ali to se stanje brzo mijenja i muslimani počinju sve masovnije pristupati partizanskim jedinicama.

„Međutim, krajem 1942. godine i početkom 1943. godine kada je u Bihaću održano Prvo zasjedanje AVNOJ-a primjetan je veći odaziv muslimana u partizanske jedinice. Za vrijeme svoga boravka u Bihaću domaće muslimansko stanovništvo se uvjerilo da priče koje su stizale u grad iz Kulen Vakufa i onih koji su pred naletom ustanika pobjegli u Bihać, gdje su ustanici ubili oko 2.000 muslimana, nisu počinile partizanske jedinice. Radilo se kasnije uglavnom o kasnijim četnicima, kao što je bio Mane Rokvić iz Bosanskog Petrovca. Tako je krajem 1942. godine u Cazinu, Tito postrojio Osmu krajišku NOU muslimansku brigadu na čijem čelu je bio Hamdija Omanović iz Cazina i u ovoj brigadi je bilo i Srba i manji broj Hrvata”.

Dupanović ističe da je veliku ulogu u mobilizaciji muslimana Bihaćke krajine za antifašistički pokret odigrao i “legendarni” Nurija Pozderac.

“Veliku ulogu je odigrao i Nurija Pozderac koji je pozvao muslimane iz Bihaćke krajine da pristupe partizanskim jedinicama, što je veliki broj njih i učinio. Međutim, kako je odmicala 1943. godina, tako je broj muslimana znatno rastao u partizanskom pokretu, pa su formirane i ostale brigade kao što je 16. Muslimanska brigada, koja je recimo imala ključnu ulogu u odrbani Tuzle od Mihailovićevih četnika. Kako je hrvatska i srpska nacionalistička politika u partizanima slabaila tako je odaziv muslimana bio značajan, toliko velik da su muslimani imali jednu od ključnih uloga u oslobođenju nekih većih bosanskohercegovačkih gradova”.

O tome na kojoj su strani bili muslimani tokom Drugog svjetskog rata najbolje ilustrira činjenica da je upravo jedna partizanska brigada sa muslimanskom atribucijom oslobodila glavni grad Bosne i Hercegovine.

Oslobođenje Sarajeva

“Danas kada imamo dostupne historijske izvore i svjedočenja onih koji učestovali u napadu za oslobođenje grada; znamo da je 16. muslimanska brigada prva ušla u Sarajevo kroz Višegradsku kapiju, prošle kroz Vratnik, a potom sa gradske Vijećnice skinule nacističku zastavu. Kasnije su neki komandanti ove brigade, kao što je Ibrahim Lojić, komandant četvrtog bataljona, bili razočarani činjenicom da je kao zvaničan datum oslobođenja grada uzet 6. april, kada su se čekale i ostale partizanske jedinice da uđu u grad, kada je i ozvaničeno oslobođenje grada, iako ne treba zaboraviti činjenicu da su borbe nastavljene i u narednim danima. Međutim, zna se da su na ulice grada još 5. aprila 1945 godine mase ljudi izišle da pozdrave prve partizanske jedinice u 17:30 sati”.

Ne treba smetnuti sa uma da je među bosanskim muslimanima bilo mnogo onih koji su aktivno učestvovali u spašavanju Jevreja od zločina holokausta.

Dupanović, među mnogima, navodi primjer pominjanog Nurije Pozderca, a zbog svoje uloge tokom Drugog svjetskog rata porodica Pozderac je dobila nagradu “Pravednik među narodima”.

“Najočitiji primjer jeste slučaj Nurije Pozderca iz Cazina. U historijskim izvorima  postoje jasna svjedočenja bihaćkih Jevreja koji su recimo bježali pred ustaškim zločincima i odlazili u Cazin, gdje su bili pod zaštitom Pozderaca. Nurija i njegova supruga Delveta zaštitili su jednu jevrejsku porodicu koja je uspjela da izbjegne transport za Jasenovac. Danas se recimo u Muzeju Unsko-sanskog kantona (nekada Muzej Prvog zasjedanja AVNOJ-a) čuva i jedno pismo jedne Jevrejke koja se obratila porodici Pozderac u kojem navodi da ih moli za pomoć u vidu hrane i da vjeruje da će joj pomoći kao što su i ranije.

Da se zaista radilo o porodici koja je dala veliki doprinos u spašavanju Jevreja svjedoči I nagrada dodijeljena porodici Pozderac “Pravednik među nacijama”, što je najveće priznanje koje Izrael dodjeljuje ljudima koji nisu Jevreji. Primjera zaštite Jevreja I u drugim bosanskohercegoačkim gradovima ima zaista monogo, I barem je to danas poznato u historiografiji”, kaže Dupanović.

“Muslimanske rezolucije”

Da su Greifove optužbe sasvim besprizorne, površne i neutemeljene jasno je ako se konsultuju historijske činjenice. Muslimani su tokom Drugog svjetskog rata masovno stupali u antifašistički pokret o čemu je, samo u posljednje vrijeme, objavljeno nekoliko važnih studija, a najviše odjeka u javnosti su ostavile one Maxa Bergolza (o zločinima nad muslimanima) i Marka Attila Hoarea.

Danas se, sa sve većom pažnjom i poštovanjem, govori o “Muslimanskim rezolucijama” u kojima je muslimanska vjerska i kulturna elita već 1941. jasno i nedvosmisleno protestirala zbog ustaških zločina.

Gideon Greif, prije nego izrekne optužbu, mora znati i da su, listom, svi veliki bošnjački intelektualci i umjetnici tog vremena bili deklarirani antifašisti i pripadnici partizanskih jedinica. Ovom prilikom pomenućemo samo nekolicinu: Meša Selimović, Mak Dizdar, Šiba Krvavc, Derviš Sušić, a neki od njih i sami su bili žrtve, poput Zije Dizdarevića koji je ubijen u Jasenovcu.

Nije na odmet pomenuti da je Al Jazeera Balkans objavila seriju tekstova u kojoj je afirmativno pisano o ulozi imama koji su tokom Drugog svjetskog rata bili pripadnici NOP-a.

Jedan od takvih je i imam iz fočanskog sela Slatina Zahir efendija Havić. Kao samosvjestan i obrazovan vjerski radnik Havić se od samih početaka rata suprotstavljao ustaškoj politici, a posebno se isticao u „odgovaranju“ mladića svog sela od pristupanja ustaškim vojnim jedinicama.

Kada je shvatio da takva vrsta otpora više nije dovoljna počeo je aktivno agitirati za pristupanje jedinicama NOB-a, nakon čega se i sam priključio partizanskom pokretu.

Nakon Bitke na Sutjesci ustaše su uhapsile Havića i predali ga Nijemcima, koji su ga nakon toga sproveli u logor Sajmište kod Zemuna gdje je umro od posljedica mučenja.

Jedan tekst nije dovoljan da se „ispiše“ historija bošnjačkog antifašizma i da se pobroje imena svih muslimana koji su učestvovali u borbi protiv nacizma. Imami Smail Buljubašić i Alija Klančević, muftija Murat Šećeragić, narodni heroji poput Rifata Burdžovića – Trša, i svi ostali bivši učenici Velike medrese kralja Aleksandra iz Skoplja, samo su neki.

Od Cazina i Bihaća pa sve do gradova Sandžaka, Bošnjaci su aktivno učestvovali u antifašističkoj borbi.