Britansko kreiranje slike Bosne pod Osmanlijama: Zločini i ugnjetavanja

Uloga štampe u pripremanju intervencija uvijek je bila od velike važnosti, ali tek sa produbljivanjem krize danas poznate kao „Istočno pitanje“ postaje jasno koliku moć mediji imaju u oblikovanju javnog mnijenja. I ne samo oblikovanju javnog mnijenja nego i uticaju na formiranju državnih politika. Prvi izvještaji o zločinima osmanske vojske nad hrišćanskim stanovništvom Bugarske, a kasnije i Bosne u žižu britanske imperijalne javnosti dolaze nakon izvještavanja engleskih dnevnih novina. Način na koji su događaji predstavljeni, njihova jednoobraznost i propagandnost poslužili su kao izgovor i opravdanje britanskoj politici da promijeni svoju političku paradigmu i redefiniše odnose sa Osmanskim carstvom.

Najuglednije i najčitanije novine tog vremena u Velikoj Britaniji učestvuju u kreiranju tzv. antiturskog narativa, kaže profesor historije sa Filozofskog fakulteta u Sarajevu Edin Radušić. U svojoj knjizi BOSNIAN HORORS; Antiturski narativi o Bosni u britanskom javnom diskursu i njihove političke posljedice 1875 – 1878 Radušić objašnjava razloge zbog kojeg Velika Britanija mijenja svoj politički stav prema Osmanskom carstvu akcentirajući ideološku transforamciju javnog mnijenja. 

Dr. Edin Radušić je redovni profesor na Odsjeku za historiju Filozofskog fakulteta Univerziteta u Sarajevu. Naučno se bavi historijom Bosne i Hercegovine u 19. i 20. stoljeću u širem evropskom kontekstu s posebnim fokusom na diplomatsku i društvenu historiju. Autor je tri knjige Bosna i Hercegovina u britanskoj politici od 1857. do 1878. godine (2013) i “Bosnian Horrors“. Antiturski narativi o Bosni u britanskom javnom diskursu i njihove političke posljedice 1875-1878. (2019) i Dvije Bosne: Britanske putopisne i konzularne slike Bosne i Hercegovine, njenog stanpovništva i međusobnih odnosa (2019).

• Koliko je osmanizam, teza nekih britanskih ideologa po kojoj se Osmansko carstvo ne može transformisati u modernu državu, bio državna politika Velike Britanije koja je oblikovala odnose sa Otomanskom imperijom?

Osnovnu liniju britanske politike prema Osmanskom carstvu kreirao je lord Palmerston (od 1855. do 1865. premijer, a od 1830. ministar), koji se zalagao za zadržavanje suvereniteta i integriteta reformiranog Osmanskog carstva. Međutim, vremenom se povećava broj utjecajnih osoba u Velikoj Britaniji koje nisu vjerovale u mogućnost reformiranja Osmanskog carstva na izrastajućim zapadnim principima slobode i jednakosti. Jačao je osmanizam, koncept po kojem je „Zapad“ Osmanlijama priznavao da maksimalno mogu dostići nivo hibridne polucivilizacije.  Najutjecajniji među ovakvim misliocima bio je liberal William Gladstone, koji je imao važnu ulogu u britanskoj politici u drugoj polovici 19. stoljeća (bio je i premijer). Također, mnogi konzervativci su sumnjali u pozitivne promjene u Carstvu.  Ipak, u cjelini, konzervativci su više bili naklonjeni Osmanlijama dok su liberali od 1860-ih kritizirali loš položaj hrišćana u Maloj Aziji i na Balkanu i tražili poboljšanja za njih. Sve do turskih zločina u Bugarskoj  1876. britanska politika je oscilirala između ovih pristupa.

Napomena o autorskim pravima

Preuzimanje dijela (maksimalno trećine) ili kompletnog teksta moguće je u skladu sa članom 14 Kodeksa za štampu i online medija Bosne i Hercegovine: “Značajna upotreba ili reprodukcija cijelog materijala zaštićenog autorskim pravima zahtijeva izričitu dozvolu nositelja autorskog prava, osim ako takva dozvola nije navedena u samom materijalu.”

Ako neki drugi medij želi preuzeti dio autorskog teksta, dužan je kao izvor navesti Al Jazeeru Balkans i objaviti link pod kojim je objavljen naš tekst.

Ako neki drugi medij želi preuzeti kompletan autorski tekst, to može učiniti 24 sata nakon njegove objave, uz dozvolu uredništva portala Al Jazeere Balkans, te je dužan objaviti link pod kojim je objavljen naš tekst.

• Koliko je, prije austrougarske aneksije Bosne i Hercegovine, bila važna „demonizacija Turaka“ i da li se britanska politika prema ovom prostoru vodila idejom „deosmanizacije Balkana“?

„Demonizacija Turaka“ je pojava prisutna u kršćanskoj Evropi još od ranih osmanskih osvajanja. Još je mađar Hunyadi, pišući papi Nikoli V 1448., Turke opisao kao strance koji ne vode računa ni o ljudskim ni o božijim pravima. Kako je s vremenom tas na vagi vojne, političke i ekonomske moći prevagnuo na stranu kršćanskog Zapada to kreiranje slike o barbarskoj prirodi Turaka u 19. stoljeću, u kojem jača utjecaj javnog mnijenja, dobija i svoju političku posljedicu. Gladstone je pisao da je sramota za civiliziranu Evropu da kršćanskim evropskim narodima vladaju Turci, koji za sobom „ostavljaju krvavi trag“ i čiji je prelazak u Evropu za nju značio „crni dan“.

Zvanična Velika Britanija nije mogla odoljeti antiosmanskom diskursu pa i ona dijelom doprinosi deosmanizaciji Balkana. Istina, Britanija na Berlinskom kongresu 1878,. pored Francuske, ima najvažniju ulogu nametanja obaveze zaštite građanskih prava vjerskih manjina (i muslimanima) u novopriznatim balkanskim hrišćanskim državama ili autonomnim kneževinama (Srbiji, Bugarskoj, Rumuniji, Crnoj Gori), što je doprinijelo opstanku muslimana na Balkanu.

• Vi pišete da su za formiranje javnog mnijenja u Britaniji, u odnosu na Osmansko carstvo, presudnu ulogu odigrali događaji u Bugarskoj i Bosni – zločini Osmanlija nad hrišćanskim stanovništvom. Kako su ti zločini predstavljeni u britanskoj štampi?

I pored povremenih napisa koji su kreirali negativan imidž Turaka i Osmanskog carstva, do otvaranja Istočne krize 1875. takva stereotipna slika neće prevladati u Velikoj Britaniji. Još uvijek se javno mnijenje nalazilo između rusofobije i turkofobije. Trebalo je neko vrijeme da prevlada negativna slika Turaka. Od početka ustanka u BiH 1875. do zločina u Bugarskoj sredinom 1876. slika dešavanja u Bosni nije bila crno-bijela. Pisalo se o zločinima na obje strane.

Za iniciranje nasilja pored turske krivice vidi se i krivica Rusije i Srbije. Međutim, nakon zločina u Bugarskoj slika postaje monoperspektivna. Događaji u Bugarskoj su skoro u potpunosti doveli britansko javno mnijenje u antiosmansko raspoloženje. Predvodnici antiturskog fronta su nastojali dokazati da zločini u Bugarskoj nisu nikakav izuzetak već stalna praksa Turaka i osmanske vlasti. U tom smislu su im dobro došli napisi novinskih izvještača, putopisaca i političkih aktivista o strašnim zločnima nad bosanskohercegovačkim hrišćanima.

•  Kako je kreirana slika o zločinačkom karakteru osmanske vlasti i domaćih muslimana?

Takva slika se polako stvara od ranije, ali naglašenije od zločina u Bugarskoj. Od tada će se potpuno potiskivati paralelno građena slika od strane britanskog konzulata u Bosni i nekih britanskih putopisaca po kojoj muslimani i hrišćani uglavnom žive dobro i u slozi. Mjesta za akte muslimanske pomoći hrišćanima i međusobnim dobrosusjedskim odnosima više neće biti. Sada dominiraju negativne slike ugnjetavanja, nasilja i najstrašnijih zločina nad hrišćanima. Prenošene vijesti o takvim pojavama se ne provjeravaju (to ne znači da akata nasilja nije bilo) već se gradi stereotipna slika Bosne kao zemlje ugnjetavanja, nasilja i najbarbarskijih zločina. U kreiranju takve slike učestvuju putopisi, instant historijske knjige, pamfleti i novine.

• Koliko britanska štampa učestvuje u kreiranju antiturskog narativa i na koji način?

Važnu ulogu u kreiranju takvog narativa ima štampa, posebno ona liberalna (Dayly News, Darlington Northern Echo). U tome ima ulogu i The Times, tamošnje najutjecajnije novine. Njihova uređivačka politika da prenose vijesti, među kojima tada dominiraju one koje stigmatiziraju Turke, uključujući i prenošenje dešavanja sa brojnih antiturskih mitinga u Engleskoj, doprinosi kreiranju stereotipnog antiturskog narativa i antiturskom raspoloženju britanskog javnog mnijenja.

• Da li je narativ o zločinima, pokoljima i neprekidnom nasilju nad hrišćanima bilo otvaranje puta stranoj humanitarnoj intervenciji u Bosni?

Pokazalo se da jeste. Kada se u toku Istočne krize (1875-1878) tražilo rješenje za Istočno pitanje, a unutar njega i za bosansko pitanje, zvanični državni predstavnici, među njima i britanski, sve više prihvataju narativ o turskim sistemskim zločinima i nemogućnosti reformiranja turske države i zajednički nude plan o stranoj humanitarnoj intervenciji kao efikasnom metodu zaustavljanja humanitarne katastrofe. Posljedica je austrougarska okupacija BiH, kao svojevrsna humanitarna intervencija.

• Kako su na događaje iz Bugarske i Bosne gledali najvažniji britanski političari tog doba Gladstone i Disraeli?

Gladstone, crno-bijelo. U njegovom narativu Turci su „nepopravljivi loši momci“ koji čine najstrašnije zločine nad hrišćanima u Bugarskoj i Bosni i koje treba protjerati iz Evrope. Disraeli nikada u potpunosti nije pristao na takav narativ, ne negirajući akte nasilja ali odbijajući da ih stereotipizira. Kod njega Turci nisu bezgrešni, ali nisu ni „nepopravljivi loši momci“.

• Koliko je motiv „nabijanja na kolac“ korišten u stvaranju antiturske, antiosmanske i anstimuslimanske histerije u britanskoj javnosti?

U velikoj mjeri. Poslužio je Gladstoneu i drugim atiturskim aktivistima u britanskom javnom prostoru kao dvostruki dokaz: da zločini u Bugarskoj nisu izuzetak već da predstavljaju obrazac ponašanja turske vlasti i muslimana prema hrišćanima, te da turci posjeduju barbarsku prirodu.

Ubijeđenost osoba koje su uživale ugled (Gladstone, Miss Irby, Evans, dr. Freeman) da se te pojave stvarno dešavaju, kao i transmisija njihovog mišljenja u britanskom javnom prostoru, doprinosili su antiturskom i antimuslimanskom raspoloženju u Velikoj Britaniji.

• Da li je Miss Irby i na koji način učestvovala u stvaranju antiturskog narativa u britanskoj javnosti?

Miss Irbje imala važnu ulogu u kreiranju antiturskog narativa. Njen pozitivan imidž požrtvovane humanistkinje i prosvjetiteljke doprinio je njenom legitimiranju kao pouzdanog svjedoka turskih zločina. Ona sama je bezrezervno vjerovala izjavama ustaničke strane o turskim najstrašnijim zločinima koje je prenosila putem pisama urednicima novina, a posebno u pridodatim poglavljima ranije objavljenom putopisu Travels in the Slavonic Provinces of Turkey-in-Europe (1877), za koji je Gladstone napisao predgovor.

• Kako Miss Irby vidi Srbiju tog vremena i kako opisuje autohtone balkanske muslimane?

Autonomna kneževina Srbija za Miss Irby je dokaz pozitivnih promjena i poboljšanja položaja stanovništva i njihovih uslova života u zemljama koje su se oslobodile direktne osmanske vlasti. Balkanske muslimane posmatra u kontekstu percepcije svih muslimana Osmanskog carstva. U tom kontekstu balkanski muslimani nisu nimalo pozitivno prikazani, posebno njihova viša klasa, age i begovi. Na drugoj strani, Petar Mirković svjedoči o njenom humanizmu i prema muslimanima. Miss Irby je u cjelini izraziti predstavnik svog vremena i prostora s kojeg dolazi – tada i tamo su dominirali orijentalizam, osmanizam i balkanizam.

Izvor: Al Jazeera