Da li je korona virus čin bioterorizma?

Lejla Pojskić je doktorica bioloških nauka, naučna savjetnica za područje genetike i vanredna profesorica za oblast biotehnologija i biosigurnost (Ustupljeno Al Jazeeri)

Interes javnosti za pandemiju COVID-19 ne gubi na intenzitetu a sa svakom novoobjavljenom informacijom postoji potreba da se nove činjenice istraže i provjere. Vijest da je COVID-19 zapravo laboratorijski proizveden virus neprekidno se javlja u javnom prostoru, svaki put drugačije formulirana i dolazeći sa drugog mjesta. Ali, onog trenutka kada je francuski nobelovac i virolog Luc Montagnier ustvrdio da je u COVID-19 uočeno prisustvo HIV-a javila se opravdana potvrda da se ta informacija provjeri.

Lejla Pojskić je doktor bioloških nauka, naučna savjetnica za oblast genetike i vanredna profesorica za oblast biotehnologija i biosigurnost na Prirodno-matematičkom fakultetu Univerziteta u Sarajevu i, u tom smislu, kompetentna da razriješi dileme koje su se javile u javnosti.

Profesorica Pojskić je od 2000. godine zaposlena na Institutu za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB) Univerziteta u Sarajevu, a od 2005. godine šefica je Laboratorije za humanu genetiku ovog Instituta. Govoreći za Al Jazeeru ustvrdila je da „prema trenutno dostupnoj naučnoj faktografiji o SARS-COV-2 virusu, dokazi su na strani teorije o prirodnom nastanku SARS-COV-2“.

  • Francuski nobelovac virolog Luc Montagnier krajem aprila je u medicinskom časopisu Pourquoi Docteur iznio tezu da je u genomu COVID – 19 uočeno prisustvo elemenata HIV-a, pa čak i malarije. Koliko je njegova tvrdnja tačna i da li, po Vašim saznanjima, u COVID – 19 postoji genom HIV-a?

U eter izlaze brojne nedokazane hipoteze, kao što je pretpostavka L. Montagniera u kojoj se pominje moguća veza između upotrebe SARS-COV-2 u istraživanjima vakcina za HIV pa čak i  malariju. Pomenuti naučnik svoju hipotezu bazira na tome da jedan dio genoma SARS-COV-2 podsjeća na sekvencu genoma HIV-a. Takve izjave u naučnoj zajednici se prihvataju sa skepsom, odnosno usvajaju tek nakon detaljnog istraživanja i eksperimenata primjenom konvencionalnih naučnih metodologija.

Međutim, ovakva nefiltrirana vijest u širokom auditoriju izaziva nezasluženo veliki (dez)informativni efekat. U suštini, detaljna istraživanja koja su provedena, odbacila su sumnje o bilo kakvoj sličnosti genomske informacije HIV-a i SARS-COV-2. Štaviše, repetitivni dijelovi sekvence koji su bili spornog porijekla u SARS-COV-2 se mogu naći u velikom broju različitih virusa.

  • Montagnier je tu tezu iznio kako bi promovirao ideju o vještačkom porijeklu virusa. Da li je on usamljen u takvoj tvrdnji i kakav je stav po tom pitanju naučne zajednice?

Prema trenutno dostupnoj naučnoj faktografiji o SARS-COV-2 virusu, dokazi su na strani teorije o prirodnom nastanku SARS-COV-2.

Od prvog zvaničnog slučaja COVID-19 i identifikacije epicentra zaraze, mogli smo čuti razne pretpostavke o mogućem porijeklu virusa. Od „klasične“ virološke teze da je virus prirodno evoluirao u izrazito patogenu formu i počeo se nekontrolisano širiti unutar ljudske populacije, do te da je virus „ispušten“ namjerno ili nenamjerno iz laboratorije tj. da je rezultat vještačkih genetičkih modifikacija i kao takav, bioteroristički čin. Svi naučnici imaju pravo na svoje pretpostavke, koje moraju temeljiti na  opštim i usvojenim naučnim istinama i u javnost  ih iznositi s rezervom, dakako. Najveća greška, po mom mišljenju je neprovjerene pretpostavke interpretirati široj javnosti na neadekvatan način kada one izazovu buku u trenutno vrlo važnoj komunikaciji borbe protiv pandemije.

S ciljem rješavanja ovog pitanja, kineski naučnici i svjetski biosigurnosni autoriteti su vrlo brzo izolovali uzročnika iz krvi zaraženih osoba, sekvencirali genom i stavili ga na raspolaganje globalnoj naučnoj zajednici za razvoj dijagnostičkih protokola i testova za detekciju virusa i potvrdu bolesti COVID širom svijeta. Dalji logičan slijed je bilo analizirati sekvencu virusnog genoma (RNK) i komparirati ga sa genomom poznatih korona virusa kako bi se identificirali divlji sojevi koji su poslužili kao osnov za nastanak novih mutacija koje su SARS-CoV2 omogućili prelaz sa životinjskog na ljudskog domaćina. Najveću sličnost novi korona virus ima sa SARS-CoV-1 jer se vezuje za Ace2 receptor na epitelnim ćelijama čovjeka koji je po strukturi vrlo sličan (homolog) receptoru kod šišmiša. Vezujući se za ćelijski receptor (Ace2) po principu „molekularnog prepoznavanja“ virus sebi „otvara vrata“ ćelije, „osvaja je“ i započinje proces infekcije i umnožavanja što je početak bolesti (COVID-19).

Napomena o autorskim pravima

Preuzimanje dijela (maksimalno trećine) ili kompletnog teksta moguće je u skladu sa članom 14 Kodeksa za štampu i online medija Bosne i Hercegovine: “Značajna upotreba ili reprodukcija cijelog materijala zaštićenog autorskim pravima zahtijeva izričitu dozvolu nositelja autorskog prava, osim ako takva dozvola nije navedena u samom materijalu.”

Ako neki drugi medij želi preuzeti dio autorskog teksta, dužan je kao izvor navesti Al Jazeeru Balkans i objaviti link pod kojim je objavljen naš tekst.

Ako neki drugi medij želi preuzeti kompletan autorski tekst, to može učiniti 24 sata nakon njegove objave, uz dozvolu uredništva portala Al Jazeere Balkans, te je dužan objaviti link pod kojim je objavljen naš tekst.

Prema rezultatima studije mogućeg porijekla nedavno objavljenoj u vodećem naučnom časopisu Nature, autori smatraju da ovakve promjene nisu mogle nastati vještačkim putem već su najvjerovatnije rezultat prirodne selekcije (spontane evolucije virusa) i to na dva moguća načina: prvi je da je mutacija koja je omogućila prelazak na ljudskog domaćina nastupila unutar ćelije životinjskog domaćina i kao takva omogućila prelazak na ljude ili da je virus inficirao ljudskog domaćina, stabilno se prenosio u nekoj klinički “nevidljivoj” formi viroze, te postupno evoluirao u patogenu formu koja je onda postala osnov za razvoj i širenje COVID-a. Autori također tvrde, da u strukturi trenutno cirkulirajućeg SARS-CoV2 ne postoje “tragovi” bioinženjerstva koji bi išli u prilog teoriji vještačkog porijekla.

Sa biosigurnosnog aspekta, dodatna istraživanja prirodnih populacija azijskih šišmiša će biti neophodna kako bi se ova teorija u potpunosti dokazala i detaljnije i egzaktnije objasnio mehanizam nastanka mutacija koje su dovele do adaptacije virusa na ljudskog domaćina.

  • Može li se desiti da se vakcina za COVID-19 nikada ne otkrije?

Ne. Već postoji na stotine teoretskih kandidata za vakcinu, molekularnih struktura koje po svojoj imunološkoj komplementarnosti sa specifičnim virusnim proteinima (antigenima) mogu zaustaviti širenje virusa ili u fazi njegovog ulaska u ćeliju ili u fazi njegove unutarćelijske replikacije. Dakle, vakcine su na putu i biće dostupne tek kada naučnici dokažu da će postići željeni imunološki efekat kod čovjeka uz minimalne efekte na ljudsko zdravlje. To je osnovni uslov za komercijalizaciju vakcina.

Najefikasniji način eradikacije zaraznih bolesti jeste vještačko imuniziranje (vakcinacijom) i razvoj kolektivnog imuniteta kojim se bolest marginalizira ili potpuno iskorjenjuje. S tim u vezi, glavni dugoročni cilj globalne borbe protiv COVID-19 je razvoj što efikasnije vakcine. Sa današnjim danom, devet vakcina je u fazi kliničkog ispitivanja učinkovitosti, a na desetine njih je još uvijek u pretkliničkoj fazi ispitivanja učinkovitosti i sigurnosti za ljudsku upotrebu. To je veoma obećavajuća vijest koja ide u prilog tome da bismo u narednih par mjeseci već mogli imati nove informacije o statusu vakcine, a do kraja sljedeće godine i učinkovitu vakcinu. Dobra vijest je i to da SARS-CoV2 virus nema visoku stopu mutacije virusnih proteina koja bi mogla ugroziti učinkovitost vakcina koje su u razvoju.

  • Za šta služi laboratorij u Wuhanu, gradu u Kini u kojem se javila epidemija?

Prema javno dostupnim informacijama, ovaj institut je dio zvanične akademske mreže Republike Kine i bavi se uglavnom proučavanjem korona virusa, te mogućim vakcinama i antiviralnim lijekovima za SARS i MERS. Njegove virusološke laboratorije su međunarodno akreditirane za istraživanja virusa do nivoa biosigurnosti 3 (BSL-3). Međunarodna biosigurnosna akreditacija podrazumijeva obuku istraživača i rad u skladu sa jasno definisanim biosigurnosnim standardima.  Prema zvaničnim informacijama, Institut nije kapacitiran za visokosofisticirana istraživanja biološkog oružja što ga zajedno sa teorijom prirodnog porijekla genoma SARS-COV-2 virusa, u ovom trenutku amnestira od uloge u nastanku i širenju pandemije COVID-19.

  • Negdje sam čitao, ako nisam dobro shvatio ispravite me, da se virus Sars 1 koristi u većini svjetskih laboratorija kao proto virus u naučnim eksperimentima za testiranje hipoteza. Da li je to istina i šta to govori o virologiji i njenim metodama?

Tako je, virusi se moraju kultivirati u strogo kontroliranim laboratorijskim uslovima, kako bi se stekla što vjernija slika o njihovom načinu replikacije i širenja. Jedan oblik vakcine se čak bazira na eksperimentalnom slabljenju SARS-COV virusa (trenutni kineski kandidat za vakcinu), manipulacijom na animalnim modelima i njegovom upotrebom u imunizaciji. Međutim, važno je napomenuti da takve vakcine još nisu razvijene do kraja.

Kada se genetički izmijene u strogo kontrolisanim laboratorijskim uslovima, za ljude opasni virusi npr HIV i SARS-korona virus postaju nepatogeni i moćna terapijska sredstva. Kao takvi oni služe kao „dostavna vozila“ za terapijske gene u genom pacijenta u liječenju teških imunoloških i malignih bolesti. Ovaj pristup predstavlja budućnost u personaliziranom liječenju raka i drugih teških bolesti. To je jedan od razloga zašto se virusi genetički rekombinuju i istražuju u brojnim laboratorijama u svijetu.

  • Na koji način genetičari i mikrobiolozi provjeravaju da li je neki virus vještački ili prirodan?

Bez obzira na svoje polazne hipoteze o porijeklu novog korona virusa, naučnici širom svijeta su se organizirali u istraživanju porijekla analizirajući sekvencu virusnog genoma. Promjene u genomu virusa koje su nastale vještačkim putem imaju prepoznatljiva obilježja i tako se mogu razlikovati od prirodnih virusa. Osnovni pristup je bio da se sekvencira genom virusa izolovan iz krvi jednog od prvih zaraženih osoba u Kini i da se uporedi sa bazom podataka sa poznatim virusnim sekvencama. Vrlo brzo su naučnici došli do zaključka da je riječ o korona virusu koji je najsličniji onom soju koji uzrokuje SARS, a koji je naučnicima poznat od 2002. godine (SARS-COV-1), pa je nazvan SARS-COV-2. Tom prilikom su uočili da kod ove nove forme virusa, postoji i još jedna specifičnost – kvalitativna novina, koja omogućava ovom virusu da se vrlo jako i efikasno veže za receptore na membrani epitelnih ćelija sluznice respiratornog i gastrointestinalnog trakta čovjeka.

Nedugo zatim došlo se do zaključka da je prirodni rezervoar iz kojeg je potekao virus koji je prešao sa životinja na ljude – šišmiš jer su virusi izolovani iz šišmiša najsličniji SARS-COV-2 nađenim kod zaraženih ljudi što ide u prilog hipotezi da je SARS-COV-2 prirodno evoluirao iz ishodišnog oblika korona virusa kod šišmiša. Još jedna činjenica koja ide u prilog ovoj teoriji porijekla SARS-COV-2 jeste sličnost ili homologija između građe ćelijskog receptora za virus kod šišmiša i ACE2 receptora kod čovjeka. Ipak, naučnici još tragaju za egzaktnim dokazom, a to je forma virusa i njegov domaćin koji je bio neposredna preteča nove forme – SARS-COV-2.

  • Mnogo se govori o testiranju uzoraka COVID – 19. Kakve biosigurnosne mjere se moraju poduzeti u laboratorijama za testiranje COVID-a?

Svaki biološki uzorak i put koji uzorak prođe od momenta uzorkovanja pacijenta do izdavanja nalaza smatra se infektivnim materijalom bez obzira na vrstu i ishod analize, a pogotovo kad je riječ o uzorku za mikrobiološka testiranja. To znači da u ovom procesu od početka do kraja, moraju učestvovati educirani zdravstveni radnici (u kontaktu sa pacijentom) i laboratorijski analitičari (u kontaktu sa uzorkom). Put svakog uzorka treba biti strogo kontrolisan i dokumentovan kako ne bi došlo do pogrešnih interpretacija rezultata. Uz sve to, mogućnost zaraze kod uzorkovanja je jako visoka i potreban je pojačan nivo zaštite osoba uključenih u proces i to najmanje biosigurnosnog nivoa 2 do 3.

U epidemiološkoj borbi protiv COVID-19 i projekciji zaštitnih mjera u budućnosti, a s obzirom na prirodu ove zarazne bolesti, od suštinskog značaja je steći egzaktniji uvid u broju izloženih (zaraženih) ljudi u jednoj zemlji – tzv. statusu prirodnog kolektivnog imuniteta. Sljedeći pristup molekularno-biološkog testiranja je praćenje imunosti kod osoba koje su bile izložene infekciji sa SARS-COV-2 pomoću analize specifičnih molekula- antitijela koje osoba razvije tokom infekcije sa SARS-COV-2. O načinu razvoja imunosti, te vrsti i detektabilnosti tih antitijela se još uvijek ne zna mnogo, tako da je trenutna pouzdanost ovih metoda za procjenu da li je jedna osoba „preboljela“ COVID-19 (a da nije razvila ozbiljnije simptome bolesti) još uvijek nedovoljna.

  • Postoje li takve laboratorije u BiH?

Po definiciji, ukoliko su akreditovane po međunarodnim zdravstvenim standardima, mikrobiološke laboratorije zdravstvenih ustanova trebaju da posjeduju ovaj nivo. Poseban problem u Bosni i Hercegovini je što ne postoji jedinstveni sistem standardizacije i verifikacije dijagnostičkih laboratorija, opreme i uposlenika. Situacija izazvana sa pandemijom COVID-19 je pokazala nedostatke bh. zdravstvenog sistema u tom smislu i treba da posluži kao ozbiljna lekcija za mjere sanacije i unapređenja laboratorijsko—dijagnostičkih sistema u BiH. Pokazalo se npr. da je genetičko testiranje kao bazična biološka vještina, od suštinskog značaja za vitalnost zdravstvenog sistema i multidisciplinarnost je nešto što treba imati u vidu u modernizaciji koncepta zdravstva u BiH, što je već odavno standard u razvijenim zemljama svijeta.

Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju gdje trenutno radim je u saradnji sa Međunarodnom komisijom za nestale osobe (ICMP) među prvima u svijetu uspostavio sistem molekularno-genetičke analize iz različitih bioloških uzoraka za potrebe masovne identifikacije ljudi. Mi smo naša znanja i kompetencije, kao i infrastrukturne kapacitete u organizaciji kompleksnog procesa eventualnog masovnog genetičkog testiranja za COVID-19, stavili na raspolaganje javnom zdravstvu  BiH i nadamo se da će ovo naše jedinstveno iskustvo biti iskorišteno u borbi protiv COVID-19 epidemije u BiH.

  • Mnogo se govori o upotrebi dva lijeka u borni protiv COVID – 19 I njihovoj štetnosti po ljudski organizam. Riječ je o klorokinu i hidroksiklorokinu. Da li je njihova upotreba opasna i potencijalno štetna?

Prije nego što nastavim sa odgovorom, javnosti treba biti jasno da trenutno ne postoji ciljani lijek za COVID-19. Kada je u pitanju farmakoterapija COVID-19, istraživački centri širom svijeta tragaju za lijekovima koji bi pomogli u simptomatskom liječenju zaraženih pacijenata koji pokazuju teške simptome viroze. Riječ je uglavnom o ispitivanju učinkovitosti postojećih antiviralnih, antimalarijskih i antireumatskih lijekova, te transfuziji antitijela izoliranih iz krvi osoba koje su stekle imunitet na virusni uzročnik COVID-19. Još uvijek ne postoji jasan globalni konsenzus oko toga koji lijekovi su najbolji u liječenju teških simptoma COVID-19, ali postoje smjernice koje prate i implementiraju i ljekari u BiH.

Princip testiranja sigurnosti lijekova i vakcina nam pomaže da ocijenimo kakav je odnos između koristi i potencijalne štete od nekog lijeka, koja ljekaru onda pomaže da se odluči za primjenu neke od terapijskih opcija u odnosu na konkretno stanje pacijenta. Štetni efekti klorokina i hidroksiklorokina su već odavno poznati, samo je pitanje odnosa specifične koristi za pacijenta sa COVID-19 i tih terapijskih rizika. Upotrebnu vrijednost ovih lijekova, u datim okolnostima određuje ljekar, iako trenutna saznanja ukazuju na to da ovo nisu terapije prvog izbora za COVID-19.

  • Vi na PMF-u predajete, između ostalog, i predmete iz oblasti biosigurnosti. Da li se pandemija COVID – 19 može opisati kao biološki rat I šta je uopšte biološki rat?

U širem smislu, bilo kakvo namjerno otpuštanje prirodnih ili modificiranih virusa kao sredstava da se nanese zdravstvena šteta manjoj ili većoj grupi ljudi smatra se bioterorizmom ili „biološkim ratom“. Sve zemlje svijeta dužne su potpisati i ratificirati međunarodne konvencije o biosigurnosti, tvoreći tako univerzalnu međunarodnu biosigurnosnu mrežu čime se svaki čin ili pokušaj bioterorizma onemogućuje, smatra kriminalnom aktivnošću i ozbiljno sankcioniše. Bosna i Hercegovina je također potpisala i ratificirala međunarodne konvencije o biosigurnosti, a kroz Agenciju za lijekove i medicinska sredstva i Agenciju za hranu na nivou Bosne i Hercegovine implementira zakonske regulative i smjernice definisane na nivou Evropske Unije.

Pošto je COVID pandemija nastala prirodnim putem, tzv. „spilloverom“ zarazne zoonoze na čovjeka kao domaćina, usljed mutacija virusa poznatog kao SARS-COV-2 koji je izuzetno opasan za ljudsko zdravlje, ona se ne može smatrati tzv. biološkim ratom. No, bioetičkih aspekata pojave i širenja, te globalne borbe sa COVID-19 moramo biti svjesni. Iako SZO (WHO) čini ogromne napore da egalizira kapacitete u borbi protiv COVID-19, postoji ogroman nesrazmjer u dijagnostičkim i zdravstvenim kapacitetima među državama, a sekundarne posljedice globalne epidemiološke krize za mnoga društva će biti dalekosežne i značajne.

Izvor: Al Jazeera


Povezane

Više iz rubrike TEME
POPULARNO