Ko je vlasnik mandata – pojedinac ili stranka?

Mimo institucija se raspravlja o otvorenim i zatvorenim listama (Reuters)
Mimo institucija se raspravlja o otvorenim i zatvorenim listama (Reuters)

Žetoni, papci, preletači… samo su neki termini koji obilježavaju prelazak pojedinaca iz jedne u drugu političku partiju u zemljama naše regije. Takvih slučajeva je posljednjih godina sve više i ono što je najindikativnije, upravo ti prelasci su često odlučujući u formiranju vlasti, na lokalnom, srednjem pa čak i državnom nivou. No fenomen „prebjega“ ne staje samo na pojedincima sa osvojenim mandatom, nego i cijele stranke prelaze s jedne na drugu stranu političkog spektra, a sve zbog učešća u vlasti.

U Hrvatskoj je najupečatljiviji stav Hrvatske narodne stranke (HNS) da u predizbornom ciklusu bude uz stranku lijeve provenijencije – SDP-om, a nakon izbora formira vladu sa strankom desne – HDZ-om. Političkih prelazaka pojedinaca je najviše bilo u Zagrebu, gdje su se pojedinci priključivali stranci gradonačelnika Milana Bandića, od lokalnog do državnog nivoa.

U Srbiji je prvo na lokalnim, pa onda na predsjedničkim izborima ova pojava dobila i svoju zvaničnu figuru utjelovljenu u izmišljeni lik Ljubiše Preletačevića Belog. Osvojivši treće mjesto na izborima za prvog čovjeka države je očito ogolio sve češću pojavu diskreditacije politike i izbornog procesa. Prelasci pojedinaca, poput Dragana Šormaza iz bivše vladajuće Demokratske stranke Srbije u sada vladajuću Srpsku naprednu stranku je samo jedan primjer.

„Postajanju brojnih slučajeva prelazaka političara iz stranke u stranku, umnogome pogoduje nedostatak političke odgovornosti kod političara, kao i nedostatka političke kulture. Sa druge strane, ni stranke nisu bez krivice u ovom slučaju. U većini stranaka unutarstranačka demokratija je na veoma niskom nivou i svakako da ne postoji pluralitet mišljenja. Naravno, tu je i naglašen elemenat lidera“, smatra Slađana Komatina iz Centra za slobodne izbore i demokratiju (CeSID).

U BiH ‘prelijeću’ svi

 Međutim, u Bosni i Hercegovini je ovaj problem dignut na najviši nivo. U toj zemlji, „prelijeću“ svi – odbornici, zastupnici, ministri, kompletni opštinski  i gradski odbori, pa onda i stranke iz jedne opcije političkog spektra u drugu. Glasoviti slučaj „dva papka“ je kulminacija procesa, kada su dva poslanika sa opozicione liste u Skupštini entiteta Republika Srpska „letjela“ do vlasti. No, tu nije kraj. Gradski odbor Srpske demokratske stranke u Doboju se priključio vladajućem SNSD-u, a proces „kupovine“ zastupnika se odvija i danas.

„Takvo ponašanje doprinosi percepciji da mi više ne znamo šta je pozicija, šta opozicija. Opštepoznata je činjenica da mnoge stranke zaborave na svoju ideologiju, jer su nažalost postale više interesne grupe koje zanemaruju interes svojih birača. Zbog toga su upravo takve političke stranke najodgovornije za sadašnju političku, ekonomsku i socijalnu situaciju u BiH. To rezultira da i pojedinci iz određene političke stranke, vođeni isključivo materijalnim interesom, prelaze u političke blokove koji imaju vlast, ali su oni po meni više problem samih političkih stranaka“, kaže Vehid Šehić iz Foruma građana Tuzla i bivši član Centralne izborne komisije BiH.

Sličnih slučajeva ima i u drugom bh. entitetu. U Unsko-sanskom kantonu su zabilježeni  prelasci čitavih opštinskih odbora, ali i postizbornih neprincipijelnih koalicija, u odnosu sa proklamovanu retoriku u predizbornim obraćanjima. Najpoznatiji su slučajevi Domokratske fronte i Saveza za bolju budućnost. Ali ima i pojava odvajanja od stranaka na vlasti i formiranja nezavisnih lista na lokalnom i srednjem nivou (Tuzlanski i Zeničko-dobojski kanton).

„Preletači se javljaju u situacijama kada je to konjukturno. Kada iscrpe klijentelističke benefite koje su povukli iz jedne stranke, onda ulaze u drugu. Jednostavno procjenjuju da će taj prelazak biti materijalno osiguran, pa je funkcionalnije preći u drugu stranku. Ne radi se o prelascima iz ideologijskih razloga, nego klijentelističko-ekonomskih“, komentariše ovo pojavu Suad Arnautović, aktuelni član Centralne izborne komisije BiH.

Međutim, u javnosti se neki preleti ocjenjuju i kao principijelnim gestama. Slučajevi Jasne Duraković i Damira Arnauta su takvi primjeri. Zašto?

„Moram naglasiti da postoji i druga vrsta poslanika koji napuštaju svoju političku stranku iz razloga što su njihove stranke odustale od predizbornih obećanja, čime pokazuju poštivanje birača koji su im dali povjerenje da ih zastupaju u zakonodavnoj vlasti“, poručuje Vehid Šehić.

I tu dolazimo do ključnog pitanja, ko je vlasnik mandata – pojedinac ili stranka? Šta kažu zakoni, a šta principi demokratije i opšte moralne prihvatljivosti?

Otvorene ili zatvorene liste

„Činjenica je da u Srbiji glasamo za zatvorene liste u jednoj izbornoj jedinici, pa shodno tome stranke imaju određenu moć nad biračima. Kako trenutni izborni sistem ne dozvoljava građanima da u sledećim izbornim ciklusima direktno kazne one političare za koje smatraju da su to zaslužili, a gde preletači svakako spadaju, ne postoji ništa što je prepreka raznim političarima da posle izbora prelaze u druge stranke i na taj način direktno prekrajaju izbornu volju građana. Sve ovo dovodi do toga da se građani osećaju prevareno, a to svakako utiče i na dodatnu apatiju birača u budućim izbornim ciklusima“, objašnjavaju situaciju u Srbiji u CeSID-u.

U Bosni i Hercegovini ima različitih mišljenja. Mimo institucija se raspravlja o otvorenim i zatvorenim listama, o glasovima kojima bi se davali isključivo pojedincima ili isključivo strankama.

„Evropski standard je nedvosmislen i mandat pripada izabranom zvaničniku u okviru određene kandidatske liste, tako da možete imati i otvorene i zatvorene liste. I dalje će mandat pripadati izabranom zvaničniku. Neprihvatljivo je da mandat pripada političkoj stranci, jer mi smo u našem zakonodavstvu dosegli visok stepen demokratije u ovom dijelu. Omogućava nam se da u okviru jedne kandidatske liste svoj glas damo onom kandidatu u kojem imamo povjerenje. Ono što bi bilo najefikasnije je da građani birači sankcionišu one kandidate koji izigraju njihovo povjerenje.  Na način da na sljedećim izborima takvima više ne daju svoje povjerenje“, smatra Vehid Šehić.

Nema efikasnih rješenja

Opozitno mišljenje ima trenutni član Centralne izborne komisije BiH.

„Efikasnih rješenja za ovu malignu pojavu za razvoj demokracije nema. To je dugoročni proces koji podrazumijeva  političku socijalizaciju i ideologijsku profilaciju stranaka u političkoj areni. Ali jedno od kratkoročnih mjera zasigurno jeste razmišljanje o uvođenju zatvorenih lista u izborni sistem BiH. I svakako, jedna dublja rasprava o karakteru poslaničkog mandata, što je i stara teorijska dilema. Ja preferiram široku i demokratsku javnu raspravu. Ali samo ako ćemo moći mirno da razgovaramo  o političkim projekcijama. Nažalost, sadašnje okolnosti nam to ne dopuštaju. Načekat ćemo se“, kaže Suad Arnautović.

On svoju tezu potkrepljuje disfunkcionalnošću političkih ideologija i njihovom podređivanju etnicitetu, iza kojega se krije i klijentelizam pojedinaca.

„Naš stranački sistem je atomiziran do te mjere da ne oslikava stvarne ideologijske razlike u biračkom tijelu, na kontinuumu od ljevice do desnice. Rascjepi koji postoje u bh. društvu dominantno su vezani za etničke i religijske pripadnosti birača, odnosno sljedbenike velikodržavnih pretenzija prema Bosni i Hercegovini, kroz takozvane centrifugalne političke snage, pa tek onda slijede klasni ideologijski rascjepi. Tako se stranke u ovoj zemlji ne mogu postaviti kao nosioci političke ideologija, nego kao organizacije koje opstaju zahvaljujući političkom klijentelizmu“, zaključuje Arnautović.

Transparentniji način donošenja odluka i veće uključivanje građana u političke procese zazivaju i u Srbiji. Doprinijelo bi to demokratizaciji čitavog izbornog procesa, ali smatraju da za to u ovom momentu postoji samo deklarativna politička volja.

„Brojne promene i mere do kojih se došlo u prethodnom periodu su mogle da budu urađene na bolji način, uz osvrtanje na stavove građana ili stručne javnosti. Treba nastaviti sa izmenama izbornog zakonodavstva, jer trenutno u ovoj oblasti postoji dosta neuređenosti i nedoslednosti. Za sve pomenuto u ovom momentu, reklo bi se, ne postoji stvarna politička volja. Što se tiče građanske volje, čini se da ćemo pravu snagu iste videti tek na izborima. Protesti koji se u Srbiji već više od godinu dana održavaju svake subote su izgubili na svojoj originalnoj snazi, ali svakako da će se prava snaga ideje koja je proistekla iz njih, bojkota, videti na predstojećim izborima“, objašnjava Slađana Komatina iz CeSID-a.

Izvor: Al Jazeera


Povezane

Više iz rubrike TEME
POPULARNO