Putovanja ogledalca sa sarajevske opservatorije

Muhamed Muminović ispred ratom razorene opservatorije (Ustupljeno Al Jazeeri)

Dve bespilotne letilice – HISTRION 108 i 110 – lansirane su u područje bliskog svemira 12. oktobra sa Svemirske luke Herman Potočnik Pula, u sklopu projekta Istarskog svemirskog programa Astronomske udruge Vidulini iz Pule. Teretni prostori letilica bili su, osim istraživačkim uređajima i komunikacijskom tehnikom, ispunjeni artefaktima iz raznih oblasti, poput agronomije, astrobiologije, umetnosti.

Prilikom povratka na Zemlju, spletom nesrećnih okolnosti, letilice su završile u moru Kvarnerskog zaliva. Zbog jakog nevremena, te večeri nije bilo moguće isploviti po njih; posle toga im se gubi svaki trag.

Šesnaest dana kasnije jedan Slovenac je Marinu Tumpiću, voditelju udruge Vidulini, poslao poruku da je pronašao ostatke letilica na obali blizu istarskog gradića Ližnjana. Uz jednu od njih našao je “staklenu čašicu sa nekim kristalom”, ne znajući da je pronašao simbol bosanskohercegovačke astronomije XX veka. Ogledalce je delić istorijski velike priče o sarajevskoj opservatoriji Čolina kapa, koja je, dobrovoljnim radom članova Astronomskog društva, izgrađena između 1967. i 1982. godine na Trebeviću, tako što je napuštena austro-ugarska tvrđava adaptirana u objekat za astronomske potrebe. Na žalost, tokom poslednjeg rata opservatorija se našla na samoj liniji odbrane grada, zbog čega je znatno oštećena, a oprema u njoj je opljačkana ili uništena.

‘Uzeo sam čekić, odlomio komadić…’

Bosanskohercegovački naučnik Muhamed Muminović, koji je jedan od najzaslužnijih što je sarajevska opservatorija izgrađena, otišao je po završetku rata da obiđe njene ruševine i odatle poneo oko dva kilograma teški komad ogledala nekadašnjeg teleskopa. Od tada, više od 20 godina, Muminović to staklo vozi u gepeku svog automobila, kao svojevrsnu memorabiliju: “Kada me je Marino zamolio da mu pošaljem djelić ogledala sa teleskopa kojim su realizirani najznačajniji naučni projekti Astronomske opservatorije u Sarajevu, s namjerom da ga uvrsti u probrane artefakte koji će biti poslati HISTRIONIMA u stratosferu, bio sam dirnut tom simboličkom gestom. Uzeo sam čekić, odlomio komadić i poslao ga u Pulu.”

Ogledalo o kome je reč bilo je sastavni deo najvećeg sarajevskog teleskopa prečnika 62 centimetra. Stakleni disk iz koga je ogledalo izbrušeno nabavljeno je 1973. godine u tadašnjoj Istočnoj Nemačkoj, od čuvene firme Karl Zeiss. Reč je o keramičkom staklu pod zaštićenim nazivom Zerodur, koje je i danas jedan od najkvalitetnijih materijala za izradu teleskopskih ogledala. Brušenje i ispitivanje ogledala nadgledao je čuveni engleski optičar Horace Dall, koautor originalnog teleskopskog optičkog sistema Dall-Kircham. Mehaniku teleskopa je konstruisao Rob Miller, koji je kasnije otišao u SAD i tamo se proslavio svojim teleskopskim montažama.

Muminović i teleskop sa kojeg je ogledalce

Teleskop je u Sarajevo stigao 1975. godine, na samom početku druge faze izgradnje opservatorije Čolina kapa, koja je trajala do 1982. godine- U tom periodu je, takođe dobrovoljnim radom, izgrađena nova četvorospratnica, sa kupolom prečnika osam metara. Teleskop je tu bio smešten; korišćen je za fotoelektričnu fotometriju promenljivih zvezda tipa Be. Sa terase nove zgrade, pomoću kamera tipa “riblje oko”, vršena su patrolna snimanja sjajnih meteora – bolida, u okviru međunarodne saradnje sa opservatorijama Ondrejov u Češkoj i Hvar u Hrvatskoj.

Napomena o autorskim pravima

Preuzimanje dijela (maksimalno trećine) ili kompletnog teksta moguće je u skladu sa članom 14 Kodeksa za štampu i online medija Bosne i Hercegovine: “Značajna upotreba ili reprodukcija cijelog materijala zaštićenog autorskim pravima zahtijeva izričitu dozvolu nositelja autorskog prava, osim ako takva dozvola nije navedena u samom materijalu.”

Ako neki drugi medij želi preuzeti dio autorskog teksta, dužan je kao izvor navesti Al Jazeeru Balkans i objaviti link pod kojim je objavljen naš tekst.

Ako neki drugi medij želi preuzeti kompletan autorski tekst, to može učiniti 24 sata nakon njegove objave, uz dozvolu uredništva portala Al Jazeere Balkans, te je dužan objaviti link pod kojim je objavljen naš tekst.

Kasnije je teleskop prerađen, opet vlastitim snagama – umesto zatvorenog tubusa teleskopa, uvedena je rešetkasta konstrukcija, čime je smanjeno unutrašnje strujanje vazduha i time treperenje slike, a početkom devedesetih mehanizam je usavršen montažom pogona sa step-motorima, koje je kontrolisao kompjuter.

Znanje je pobijedilo, makar i u djelićima

Onda je počeo rat, tokom kojeg je dvadestpetogodišnji trud ljudi okupljenih u tada jednoj od najvećih amaterskih opservatorija na svetu pretvoren u prah i krhotine. Osim opreme, u granatiranju je nepovratno stradala i svojevrsna staklena biblioteka, koju je činilo 800 staklenih fotografskih ploča formata  devet puta dvanaest centimetara, na kojima su, u periodu od 1972. do 1979. godine, snimljene fotografije iz kolekcije “Sarajevski atlas neba”.

Najplodniji autor iz astronomije

Muhamed Muminović je na ‘jugoslovenskom prostoru’ najplodniji autor naučne literature iz oblasti astronomije.

Prva njegova knjiga, Astronomija, objavljena 1972. godine, označila je prekretnicu, jer su generacije studenata i amatera u Jugoslaviji ovom knjigom započinjale svoj put ka zvezdama.

Usledilo je mnoštvo knjiga, publikacija i postera, koje je izdavalo Astronomsko društvo Sarajevo.

‘Vrijedno je pomenuti izdavanje karata Mjeseca, zvjezdanog neba i Sunčevog sistema te najkvalitetnije vrteće karte neba u bivšoj državi’, kaže Muminović.

Dodaje da ga i danas, kada penzionerske dane provodi na Pelješcu, pišući knjige i naučne članke, gajeći limun i paradajz u svom vrtu i svakodnevno plivajući u Jadranskom moru, kontaktiraju ljudi zainteresovani za astronomiju.

Svima odgovara, a sa mnogima je razvio višegodišnje prijateljstvo ‘na daljinu’.

Sarajevskom opservatorijom je upravljao sve vreme njenog postojanja, od 1967. do 1992. godine.

“Komadić zrcala je sada na sigurnom, kod mene. U glavi misli… isti onaj mentalni sklop koji je dezintegrirao Čolinu kapu mrcvario je i naše letjelice. Zrcalo se je spasilo… Imamo ga! Znanje je pobijedilo, makar i u djelićima”, napisao je Marino Tumpić svom prijatelju i učitelju Muhamedu Muminoviću u noći kada su pronađeni ostaci opljačkanih letieica.

“Znanje je pobijedilo” – danas, kada se znanju u celom regionu ne daje na značaju, kada je, kako je Muminović jednom rekao, “važnije da li je ‘Niva depresiva’ raskinula s momkom, ili je polupismeni lik iz nekog realitija nešto, kao, pametno kazao”, nameće se pitanje kako je u “mračnom dobu” Titove Jugoslavije (kako se poslednjih godina taj period naše istorije često naziva), grupa studenata i profesora Univerziteta u Sarajevu uspela da postavi temelje moderne astronomije u Bosni i Hercegovini.

“Žao mi je što današnje generacije ne razumiju našu strast za saznavanjem – kombinacija našeg entuzijazma i tadašnje politike, koja je imala razumijevanja za nas, iznjedrila je sarajevsku opservatoriju. Nastala je na našim leđima – svi zajedno smo nosili cigle i zidali, godinu dana smo skupljali pare za teleskop, Univerzitet je plaćao struju, vodu i nužne troškove funkcioniranja opservatorije, Republička zajednica za naučni rad je dala novac za kupovinu velikog teleskopa i kupole te za snimanje zvjezdanog atlasa”, kaže Muminović, uz opasku da posle rata “ne možeš doći ni do načelnika općne, a ne, kao onda, do republičkih institucija”.

Četvorospratnica sa kupolom u kojoj je bio smješten teleskop

Od Baščaršije do Češke i nazad

Naravno, bilo je i prepreka, pa su se dovijali na razne načine ne bi li nabavili najbolju moguću opremu za opservatoriju. Muminović mi je ispričao da su im jednom prilikom Česi javili da imaju fino ogledalo od 40 centimetara: “Nije bilo načina da se uveze, jer nismo imali račun. Česima, koji su ga napravili, plaćali smo u ‘naturi’, na kredit, tako što bi na putu za Opservatorij Hvar boravlii po nekoliko dana u Sarajevu kao naši gosti.”

Zato su smislili način kako da ga uvezu: kupili su obično ogledalo na Baščaršiji, isekli ga da bude okruglo, prečnika 40 centimetara, i odozdo postavili olovnu ćeliju da bi dobili potrebnu težinu od 12 kilograma. Tako pripremljeno ogledalo su izvezli u Češku na “optičko ispitivanje”, a nazad uvezli željeno ogledalo.

U januaru 2008. godine održana je Obnoviteljska skupština Univerzitetskog astronomskog društva Sarajevo. Nova organizacija je nazvana Astronomsko društvo Orion. Članice i članovi Oriona se bave popularizacijom astronomije na pravi način – organizuju radionice za decu po sistemu STEM edukacija, čvrsto verujući da je kvalitetno obrazovanje ključno za dugoročni razvoj društva. Glavni cilj Astronomskog društva Orion je obnova Astronomske opservatorije na Trebeviću – da znanje ponovo pobedi.

Izvor: Al Jazeera


Povezane

Naučnici iz Srbije su uključeni u međunarodni projekt LSST, kojim se želi u potpunosti mapirati vidljivi dio svemira.

Published On 04 Mar 2016

Iako je prije četiri desetljeća u amaterskoj astronomiji bila među vodećim zemljama regije, BiH danas nema ni opservatoriju ni profesionalne teleskope. Ipak, ljubitelji neba ne odustaju od svog hobija. I dalje pokušavaju pronaći sredstva za obnovu nekadašnje astronomske opservatorije. Ovaj put imaju obećanje iz gradske uprave da će novac biti osiguran.

Published On 27 Sep 2013
Više iz rubrike TEME
POPULARNO