Privatne vojne kompanije – neizostavni faktor savremenih ratova

Khalifa Haftar poručio je ranije da suspendira Sporazum iz Skhirata i proglašava se 'šefom države'
Khalifa Haftar poručio je ranije da suspendira Sporazum iz Skhirata i proglašava se 'šefom države'

Pojmovi strani dobrovoljci, strani ratnici, strani plaćenici ili čak „psi rata“ posljednjih godina često su korišteni, a odnose se na borce koji su iz raznih razloga odlazili u zone sukoba širom svijeta. Za prostore Balkana karakterističan je primjer Španskih dobrovoljaca (oružani sukob od 1936. do 1939. godine u Španiji između snaga legalne vlade i različitih ljevičarskih grupa, te desničarskih nacionalističkih pobunjenika na čelu s Franciscom Francom na drugoj strani).

Stranih dobrovoljaca je bilo oko pedeset hiljada, uglavnom antifašista iz pedesetak zemalja svijeta, a oko 1.800 ih je bilo sa prostora bivše Jugoslavije.

Sljedeći poznatiji primjeri ratova koji su privukli strane dobrovoljce su sovjetsko-afganistanski rat, zatim ratovi u Hrvatskoj, Bosni i Hercegovini, Kosovu, Čečeniji, Siriji, Ukrajini i Libiji. Nažalost, većina ovih ratova preko stranih dobrovoljaca je povezana sa balkanskim državama i to na način da su tokom ratova na ovim prostorima u ove države dolazili da ratuju strani borci, a nakon završetka ratova na balkanskim prostorima državljani iz balkanskih država odlaze na strana ratišta širom svijeta.

Uzrok u nezaposlenosti i niskom standardu 

Zadnjih godina imamo primjere da pojedini strani borci učestvuju na ratištima u Ukrajini, Siriji i Libiji, a u nekim situacijama strani borci sa prostora Balkana, pripadnici privatnih vojnih kompanija ili pobunjeničkih grupa ratuju na suprotstavljenim stranama.

Svetlana Janković, penzionisani pukovnik Vojske Srbije, kaže da su strana ratišta privukla i mlade ljude iz Srbije.

Moguće rješenje – služenje vojnog roka

Neki stručnjaci vjeruju da je ponovno uvođenje služenja vojnog roka možda način da se izbjegne pojava da mladi sa Balkana odlučuju da postanu strani borci ili psi rata.

Nakon medijske pažnje i zatvaranja kampa na Zlatiboru, osim što je to bio dodatni uzrok produbljivanja sukoba vlasti i opozicije, ovakve aktivnosti za mlade su zamrle u Srbiji.

Ipak da se na ovim prostorima ne može bez „vojne sile“ u Srbiji se često u posljednje vrijeme spominje opcija redovnog služenja vojnog roka, kaže Janković.

„Izmenama Krivičnog zakonika Srbije iz 2014. (čl. 386 a i 386b) za učešće državljana Srbije na stranim ratištima zaprećena je kazna zatvora u trajanju od šest meseci do pet godina. Ukoliko pojedinac učestvuje u oružanom sukobu u inostranstvu u sastavu grupe, zaprećena je kazna zatvora od jedne do osam godina. Za organizovanje učešća u ratu ili oružanom sukobu u stranoj državi zaprećena je kazna zatvora u trajanju od dve do deset godina.“

Međutim, Janković navodi da i pored toga postoji interes mladih za pridruživanje privatnim vojnim organizacijama i stranim oružanim formacijama. Vjerovatni razlog je što je i u Srbiji osjetna nezaposlenost i nizak standard, plus što pokretač u ovakvim situacijama bude i avanturizam.

U svijetu postoje mnoge privatne vojne kompanije kojima se uglavnom priključuju ljudi skloni avanturizmu ili iz finansijskih razloga, iako u nekim primjerima se isti pozivaju na idealističke ili vjerske motive. Privatne vojne kompanije postale su aktivne i tražene nakon što su SAD proglasile rat terorizmu otpočinjanjem vojnih akcija u Afganistanu, pa poslije u Iraku, te je trenutno u tim državama angažovano više od 20 privatnih vojnih kompanija, a neke od njih imaju i na desetine hiljada pripadnika.

Najpoznatije američke privatne vojne kompanije su Dyn Corp i Blackwater. Prateći zapadni trend i u Rusiji se formiraju privatne vojne kompanije sa sličnom namjenom, a zadnjih godina najpoznatija je Wagner, koja je djelovala prvo u Ukrajini, a zatim i u drugim konfliktnim područjima svijeta. Naravno, u Dyn Corpu, Blackwateru i Wagneru među stranim borcima su i državljani balkanskih zemalja.

Ruski plaćenici u Libiji

Iako se ruska privatna vojna kompanija Wagner pominje unazad nekoliko godina, ipak u vrlo kratkom vremenskom periodu dva visoka politička zvaničnika pomenuli su ovu kompaniju. Prvo je predsjednik Turske Recep Tayyip Erdogan 10. decembra 2019. godine izjavio da u Libiji ratuju pripadnici ruske vojne kompanije Wagner, da bi 18. decembra 2019. godine, ambasador Sjedinjenih Američkih Država u Libiji Richard Norland izjavio da su u sukobe u Libiji uključeni plaćenici ruske sigurnosne kompanije Wagner Group i da se bore u redovima snaga lojalnih separatističkom vođi i generalu Khalifi Haftaru.

Prije toga, krajem novembra 2019. godine, komanda američke vojske u Africi je objavila da je ruska protuzračna odbrana oborila njihovu bespilotnu letjelicu iznad Tripolija. Prema navodima New York Timesa, Rusija je u posljednja tri mjeseca poslala više od 1.000 plaćenika u Libiju i vojnu opremu. 

Faris Marukić, sigurnosni analitičar kaže da je Wagner grupa osnovana za potrebe tajnih vojnih operacija Moskve izvan granica Rusije. Početkom 2014. godine bivši pripadnik ruske obavještajne službe, Glavna uprava generalnog štaba oružanih snaga Rusije (GRU), Dmitrij Utkin borio se u Ukrajini kao zapovjednik organizacije PMC Wagner, povezane s GRU.

Wagner broji između 4.000 i 5.000 boraca, grupa uglavnom izvodi obuku u tajnoj bazi pored objekta ruske vojne obavještajne službe (GRU).

„Većina pripadnika su ruski državljani, ali i državljani Srbije, Makedonije, Crne Gore, te Bosne i Hercegovine. Pripadnici Wagnera su doživjeli veliki poraz u februaru 2018. godine u blizini Deir er-Zora, od Sirijskih demokratskih snaga koje su obučavali američki vojni savjetnici, pretrpjeli su velike gubitke, a više desetaka je poginulih boraca“, govori Marukić.

Privatna vojska za širenje uticaja

Nakon toga, većina pripadnika Wagnera su povučeni sa ratišta Sirije i premješteni u Južni Sudan i Mozambik gdje obučavaju pripadnike tamošnjih milicija, te u Venecuelu, navodno pomažući predsjedniku Nicolasu Maduru da se održi na vlasti.

Napomena o autorskim pravima

Preuzimanje dijela (maksimalno trećine) ili kompletnog teksta moguće je u skladu sa članom 14 Kodeksa za štampu i online medija Bosne i Hercegovine: “Značajna upotreba ili reprodukcija cijelog materijala zaštićenog autorskim pravima zahtijeva izričitu dozvolu nositelja autorskog prava, osim ako takva dozvola nije navedena u samom materijalu.”

Ako neki drugi medij želi preuzeti dio autorskog teksta, dužan je kao izvor navesti Al Jazeeru Balkans i objaviti link pod kojim je objavljen naš tekst.

Ako neki drugi medij želi preuzeti kompletan autorski tekst, to može učiniti 24 sata nakon njegove objave, uz dozvolu uredništva portala Al Jazeere Balkans, te je dužan objaviti link pod kojim je objavljen naš tekst.

Veći broj pripadnika Wagnera raspoređen je u Centralnafričku Republiku (CAR) i Libiju, a manji broj na Madagaskar (procjene govore više stotina boraca u CAR i više hiljada u Libiji). U martu 2018. godine, Kremlj je saopštio da je 170 „civilnih savjetnika“ (za koje se uglavnom smatra da su pripadnici Wagnera) stiglo u CAR da obučava vladine snage. Krajem jula, još 500 boraca, za koje se vjeruje da su pripadnici ove privatne vojske, pojavilo se na granici Sudana i CAR.

Vrlo je teško doći do informacija o angažovanju Wagnera, kao i o detaljima vezanim za djelovanje jedinice, podacima o njihovim pripadnicima, taktici, kao i obuci. Osim što je teško doći do tih informacija, pokazalo se da je i opasno, jer su u julu 2019. godine u CAR ubijena tri ruska novinara dok su istraživali rusku privatnu vojsku Wagner.

Dok je novinar Maksim Borodin poginuo u aprilu nakon što je naprasno pao sa terase u Jekaterinburgu, a Denis Korotkov, novinar iz Sankt Peterburga, primoran je da se krije nakon prijetnji smrću.

Marukić naglašava da Wagner i slične ruske privatne vojske postoje da bi Rusija mogla da ostvari uticaj u novim okruženjima, a Libija i CAR su tipični primjeri te strategije. Plaćenici iz Wagnera i drugih sličnih kompanija omogućavaju Rusiji da uz minimalne rizike uđe u strano, uglavnom neprijateljsko okruženje i iskoristi političke i ekonomske nestabilnosti kako bi izvukli što više uglavnom prirodnih bogatstava iz tih država.

Poznato je od ranije koliko su štete u smislu imidža države nanijele informacije o pridruživanju boraca iz balkanskih država raznim stranim oružanim formacijama, čak i terorističkim grupama. U toku su brojni sudski procesi za pridruživanje stranim i terorističkim grupama pred sudovima u BiH, Srbiji, Kosovu. 

Obuka djece sa Balkana 

„Viši sud u Beogradu doneo je ukupno 28 osuđujućih presuda protiv državljana Srbije koji su ratovali u Ukrajini, takođe, svi optuženi državljani Srbije za učestvovanje na ratištu u Siriji (finansiranje terorizma, vrbovanje novih ratnika, javno podstrekivanje) su osuđeni na zatvorske kazne”, Janković. 

Pored zatvorskih kazni i represivnih mjera koje poduzimaju sigurnosne agencije, na Balkanu još vlada interes za pridruživanjem raznim stranim oružanim formacijama, bez obzira za motive tog interesa.

„Još jedna ruska privatna vojna kompanija je poznata na našim prostorima, to je E.N.O.T. Corp koja se niz godina bavila organizacijom paravojnih patriotskih kampova u Rusiji, u kojima su učestvovala i deca sa Balkana. U ovim kampovima su obučavana deca iz Srbije, Crne Gore i Republike Srpske o upotrebi oružja i vojnim veštinama, a 2018. godine je zatvoren sličan kamp na Zlatiboru, organizovan uz podršku E.N.O.T. Corpa“, naglašava Janković.

Marukić smatra da je Balkan, a time i BiH još uvijek područje u kojem obrazovni sistem nije na nivou evropskih standarda, da korupcija ne dozvoljava razvoj demokratskih institucija društva, što posebno pogađa mlade ljude, koji konstantno odlaze vani.

S druge strane, naglašava da ostaje prostor da mladi ljudi željni avanture ili zavedeni i radikalizovani i dalje mogu upasti u zamku i pridružiti se nekoj od stranih oružanih ili terorističkih organizacija.

Izvor: Al Jazeera


Povezane

Više iz rubrike TEME
POPULARNO