Hum – ‘najmanji’ grad kojeg ljudi čine velikim

Stručnjaci vele da je Hum jedan od rijetkih primjera urbanog razvoja unutar gradskih zidina - gradić se šćućurio i ostao između njih (Ustupljeno Al Jazeeri)

Zakoračih ponovo ove jeseni, kroz ogromnu bakarnu kapiju, pravo u XI vek, deset stoleća unazad u prošlost. Hum – najmanji grad na svetu, seća se i podseća na prohujala vremena, ponosno se uzdižući 349 metara nad morem, u srcu centralne Istre. Pamti, ali i živi novim životom, čuvajući između bedema i zidina uspomene za sva pokolenja. Rado mu se vraćam.

Prema legendi, Hum je narastao na brežuljku sasvim slučajno. U neka pradavna vremena u Istri su, kažu predanja, živeli dobri divovi koji su pomagali seljacima u teškim poslovima, zemljoradnje ili gradnje kuća. Kako bi ih zaštitili od neprijatelja, divovi su odlučili da im izgrade utvrđene gradove u dolini reke Mirne poput Motovuna, Grožnjana, Roča… Kad su završili, (pre)ostade im još kamenja pa su ga, da se ne baci, iskoristili da podignu minijaturni grad – Hum.

Istorija, pak, beleži da je Hum nastao kad je Istra pripadala franačkom carstvu u XI veku, te je na ostacima stare utvrde sagrađen Humski kaštel, a onda su se uz njega nizale kuće unutar zidina. Takođe se pretpostavlja da su Histri, ilirsko pleme koje je nekada živelo na području današnje Istre, izgradili ovu utvrdu kao odbranu od pljačkaša.

Napomena o autorskim pravima

Preuzimanje dijela (maksimalno trećine) ili kompletnog teksta moguće je u skladu sa članom 14 Kodeksa za štampu i online medija Bosne i Hercegovine: “Značajna upotreba ili reprodukcija cijelog materijala zaštićenog autorskim pravima zahtijeva izričitu dozvolu nositelja autorskog prava, osim ako takva dozvola nije navedena u samom materijalu.”

Ako neki drugi medij želi preuzeti dio autorskog teksta, dužan je kao izvor navesti Al Jazeeru Balkans i objaviti link pod kojim je objavljen naš tekst.

Ako neki drugi medij želi preuzeti kompletan autorski tekst, to može učiniti 24 sata nakon njegove objave, uz dozvolu uredništva portala Al Jazeere Balkans, te je dužan objaviti link pod kojim je objavljen naš tekst.

Pouzdano je da Hum – ma ko da se sve u njegov nastanak i trajanje upleo – svoj vrhunac i provcat uknjižen u 16. veku danas baštini kao neprocenjiv čuvar kulturnog i istorijskog nasleđa.

U zlim vremenima je napuštan, zapuštan, opusteo, ali je, srećom opstao, preživeo i – živnuo.

Smatra se da je tokom svoje viševekovne istorije Hum imao status grada jer je bio centar i iz njega se upravljalo okolnim područjima.

Muzej u kojem se živi

Stručnjaci vele da je Hum jedan od retkih primera urbanog razvoja unutar gradskih zidina – gradić se šćućurio i ostao između njih. Dve male ulice, tri reda kuća, poneki skriveni kutak kad se na stranu zaluta, župna crkva iz 1802. i romanička Svetog Jeronima iz 12. veka, sa freskama rađenim po vizantijskim uzorima, glagoljaški natpisi i grafiti. Kula-stražara sa zvonikom izgrađena je 1552. godine, a posmatrači su sa njega upozoravali stanovništvo na opasnost od napada.

Hum – grad jeste, a nema semafora, ni vreve, a ni – gradskih činovnika. No, koliko god da je mali šetnja može da potraje i satima. Jer, kad se jednom uđe kroz bakarna vrata, ukrašena reljefima glagoljaških slova, stiže se u okrilje “humske porodice”. A ona danas broji – 28 stanovnika.

Pre petnaestak godina bilo ih je gotovo upola manje. Potom se humska obitelj proširila, neki novi mladi želeli su staro, starinsko, mesto za život pa je i svaka nova beba donosila i donosi opštu radost u gradiću. Za sada se u Humu čuje graja šestoro mališana ali – kako sami stanovnici uz osmeh kažu – biće ih još…

Šta je, za njih, najveće u najmanjem gradu na svetu?

„Pozitivna energija, ljepota u oku, mir u srcu, sloga u gradu“, slažu se Melita, Bruno, Franjo, Aleksandar…

„Mi smo u gradu koji je muzej, ali koji živi i u kom se živi. To nas je ovdje privuklo i zadržalo“, kaže Melita Maksić, koja se pre 11 godina sa suprugom preselila iz Rijeke i radi u jednoj od trgovina sa lokalnim istarskim delicijama poput tartufa, domaće rakije, likera, sa autentičnim suvenirima.

A turista je mnoštvo sve do zime, mada se jesen ove godine potrudila da produži letnju sezonu…

Melita, gledajući ispod oka grupicu upravo pridošlih turista, nastavlja priču – kaže, nisu se pokajali jer je kvalitet života u Humu u odnosu na velike gradove – neuporediv.

Aleja glagoljaša

Kad se s puta Buzet-Roč-Rijeka skrene ka Humu, posle par kilometara sa desne strane namernike dočekuje Aleja glagoljaša – skup slova-spomenika, postavljen u okviru projekta s početka 70-ih godina prošlog veka, kao spomen je na doba opismenjavanja i neprolazno delo Ćirila i Metodija. Simbilizuje put slovenskog i potom hrvatskog glagoljaštva, a zamišljena je da svedoči o centrima hrvatske srednjovekovne glagoljaške književnosti na području Istre. Upućuje na slovenske korene te pismenosti i njen kontinuitet od 11. veka do današnjih dana.

Vrata Huma, kroz koja se ulazi u najmanjii grad na svetu, poslednje je konceptualno obeležje Aleje glagoljaša. Metalna su, obrubljena sa 12 medaljona koji prikazuju mesece. Na sredini se, kad su zatvorena, spajaju rogovi istarskog govečeta – boškarina, što dodatno upotpunjuje bajku o ovom istarskom gradiću, s titulom najmanjeg na svetu.

Ovo je, objašnjava, najmanji grad zato što je veličina njegovih zidina u gabaritima 100 metara sa 35 metara, a imao je sve institucije koje su u davna vremena činile grad i koje grad treba da ima – školu, apoteke, župana, krojačicu, zanatlije, groblje…

„Hum se spominje kao grad još od 11. stoljeća za vrijeme Austro-Ugarske, ali poslije su se mnoge institucije gubile jer su ljudi odlazili, osipali se. Ipak“, veli naša sagovornica, „smatra se i da je tokom svoje povijesti Hum imao status grada, jer je bio centar iz kojeg se upravljalo okolnim područjima”.

Sa mora u luku Hum

Sve lađe kojima je (more)plovio, ostavio je nekim drugim mornarima i kapetanima, a svoju luku našao je u Humu pre deset godina – Bruno Viskić. No, ta se uzajamna ljubav sa gradićem rodila još pre četiri decenije, kada je Bruno, u znak buduće vernosti, kupio oronulu, napuštenu kuću i – malo po malo – udahnuo toj „starici“ novi život.

Na pitanje zašto živi u Humu, otkad je napustio Lovran, jednostavno odgovara: „jer je tu lijepo i mirno“.

Naš sagovornik, inače, važi za humskog „kuvara“ jer iz hobija, domaćinski, s užitkom sprema ručkove za susede, a onda ispod raskošne murve (duda), za teškim i velikim drvenim stolom, zajedno sa apetitom obrokuju.

Pred gosta iznosi neverovatne vitaminske bombe – salate od bilja koje sam gaji, ukrašene laticama nevena i zvončićima Dragoljuba, baštenske biljke čiji cvet je jestiv. Bruno se, kao veliki znalac i poznavalac „divljih vitamina“, sprema da u saradnji sa ambicioznim i preduzumljivim komšijama tu lekovitu hranu ponudi i turistima, kroz specifičan vid zdravstvenog turizma.

A na pitanje šta najmanji grad čini velikim, Bruno, u jednom dahu, replicira: „Najveće u najmanjem gradu je ljubav prema ljudima, prirodi, svemu što hrani i dušu i tijelo, a ovdje je, vidite, sve nadomak.

Iz galerije „Cik –cak“ – baš u uglu pod murvom, gde se kod Bruna, moreplovca bez mora, danas ruča – dopiru zvuci gitare. Malenim trgom u najmanjem gradu moćno odzvanja flamenko, a latino note kao da stepuju s kamena na kamen.

Još jedno veliko iznenađenje u najmanjem gradu – iz senke zalazećeg sunca s gitarom u ruci promalja se – akademski slikar i galerista kojem flamenko i štafelaj upotpunjuju čaroliju Huma.

Franjo Ferenčak, poreklom iz Gorskog kotara, diplomac zagrebačke Akademije likovnih umjetnosti, odlučio je 1993. da svoj život umetnika iz Zagreba preseli u Hum. Kaže, „na prvi dah“ mu je bio inspirativan, pa leti i s jeseni priređuje izložbe, pomaže amaterima, kolegama, fotografima i starim i mladim koji dolaze da izlažu radove ili ih stvaraju, umetnički ih savetuje.

„Istra mi se pod kožu uvukla, zatražio sam od općine kuću za atelje i tako sam ostao. Ne, nisam ni malo usamljen, dobar je ovdje život“, kaže Franjo u čijoj su galeriji su, osim njegovih slika, i poneki privezak s glagoljaškim slovima, razni umetnički suveniri, jer mecena je danas malo, a od nečeg se mora i živeti…

Nema više u Humu starosedelaca, rođenih između njegovih zidina. Poslednja “prava” Humljanka bila je Marija (1914), živela je sama do 85-te i nipošto nije htela dalje od svojih korena, a mogla je. Svikla se, rasla i starila u svom humskm domu, a tada su joj se našli susedi, sve dok se nije ugasila tamo gde se i rodila.

I u Humu, otkad nema starosedelaca poput Marije i njenih ispisnika, važi da na mladima svet ostaje. Na svet, kao građani Huma, stižu mlađi, nove generacije.

Grad sa 30 stanovnika

Kriterijumi da se neko mesto proglasi gradom razlikuju se od zemlje do zemlje. Prema uobičajenoj definiciji gradom se može smatrati naseljeno mesto koje je taj status steklo kroz istoriju ili u novije vreme, a ima vlastitu upravu. Hum sve to jeste, samo što, prema poslednjim podacima ima tek 30 stanovnika. Uprkos teome, u poslednje vreme može da se pohvali sa posetom od 300.000 turista godišnje.

Humu je konkurencija Bjuford (Buford), nekad naselje sa 2.000 ljudi, koje danas važi za najmanji američki grad jer u njemu živi samo jedan stanovnik, ujedno i nezvanični gradonačelnik.

Aleksandar Merlak napunio je 41 godinu, mama mu je iz obližnjeg Gradinja, otac iz Rijeke, a odlučili su se da se skuće u Humu pre Aleksandrovog rođenja. A on danas vodi, po istarskim specijalitetima čuvenu, Humsku konobu i sa suprugom podiže dvoje dece – šest i četiri godine. Sa najvećom radošću u najmanjem gradu.

Veli da je društveni život dobar jer je „stalno svašta nešto ili zbog čega se fešta: Humske igre, Dani konoplje, Dan Huma, kasnojesenja Smotra rakije na kojoj se takmiče proizvođači rakija iz cijele Istre…”

Hum je, naime, poznat i kao Grad biske, rakije s imelom, ali i još nekim travkama, čiji recept, navodno, potiče od nekadašnjeg lokalnog sveštenika imena Josip Vidau, koji je sakupljao razne vrste trava, napravio rakiju i delio je kao lek za visoki pritisak, jačanje srce pa čak i protiv opadanja kose…

Demokratija je na štapu

Mali grad Hum ima bezbroj malih i velikih priča, ne samo zbog onih divova s početka, već i zbog tradicija koje se unutar tih zidina, neguju. Na primer, kako se makar i simbolički, u sećanju na duh demokratije – slobodnom voljom, bez prevare i tajni, glasa za župana, gradskog poglavara. Ili kako nema spora ni zbora oko pisma, kako se čuva glagoljica, spomenička baština Ćirila i Metodija u Aleji glagoljaša, na putu do humskog brežuljka…

Dakle, gradonačelnik ili župan Huma bira se svake godine i u toj proceduri sačuvan je stari običaj biranja arhaično nazvan „župana na leto dan“.

Aleksandar Merlak, predsednik Udruge Hum, objašnjava da se 11 mesnih sudaca, starih i poštenih ljudi – koje odabere narod Humštine, a u koje spadaju još okolna 33 sela – okupe u gradskoj loži i među sobom predlože dva kandidata za župana. Zatim se na drvenu palicu – koja se zove raboš –  urezuju crtice koje su glasovi za ta dva kandidata, a onaj ko ima više „zareza“ postaje župan. A „vlada“, onako, volonterski bez kožne fotelje, slušbenika, čuva tradiciju i obraduje turiste…

Izvor: Al Jazeera