Čije pare, a čija kultura

Piše: Mladen Mirosavljević

Da li je kultura u Bosni i Hercegovini zadnja rupa na svirali koja u žižu interesovanja javnosti može da dospije samo u izuzetno ekscesnim situacijama kada postane prvorazredno političko pitanje?

Da li se radi o permanentnoj krizi kulture na ovim prostorima ili samo o maćehinskom odnosu prema kulturi, uvijek zasnovanom na raskoraku između novca i drugih prioriteta i, vječito pitanje da li kultura i odnos prema njoj u jednoj državi treba, i smije da se mjeri samo novcem.

Na nivou zajedničke nam države, ne možemo da imamo čak ni Ministarstvo kulture, iako je jasno da bi ono moglo biti neuporedivo jači kohezioni faktor od Ministarstva odbrane. Ta pitanja su tim više interesantnija u državi kao što je BiH, sa svim njenim složenostima, pa i nebrojenim dilemama kada se radi o kulturi. Politička, nacionalna, vjerska i jezička podjela itekako utiče i na oblast kulture preko koje se sve ostale podjele itekako prelamaju.

Za rad institucija kulture i pomoć u njenom razvoju, na nivou države BiH, zaduženo je Ministarstvo civilnih poslova, koje u okviru svojih finansijskih mogućnosti dodjeljuje pomoć projektima iz te oblasti i, po prirodi posla, trebalo bi da se brine o kulturnim institucijama na nivou BiH, da ih, naravno, imamo.

Kamen spoticanja

Ali, kao i sve ostalo u BiH, logika je jedno, a stvarnost je drugo. Kažu da je problem nastao još u američkom Dejtonu, kada je potpisivan mirovni sporazum za BiH, po kome je oblast kulture pripala entitetima, odnosno u Federaciji BiH, kantonima. Tako je problem koje to ustanove kulture treba da se nađu na državnom nivou, i budu finansirane iz državnog budžeta, ostao nerazriješen do dan danas, postajući sve veći međuentitetski kamen spoticanja i na političkoj sceni, a najizrazitiji takav primjer je status Zemaljskog muzeja u Sarajevu koji je od 1995. godine do sada prepušten polaganom propadanju.

Nedavno je u Republici Srpskoj kulminiralo nezadovoljstvo prema Ministarstvu civilnih poslova i njegovom ministru u Savjetu ministara BiH, Adilu Osmanoviću, koji se optužuje za diskriminatorski odnos prema ustanovama kulture u ovom entitetu. Osmanoviću se prigovara da je uz Zemaljski muzej prigrlio još šest ustanova kulture, sve iz FBiH, proglašavajući ih, bez saglasnosti iz Republike Srpske, da su od posebnog značaja za BiH, zanemarujući činjenicu da iz grantova ne može finansirati njihove dugove i pritom omalovažavajući vrijedne projekte iz Republike Srpske.

Zbog toga, prema tim primjedbama, u Sarajevu se troše milioni dok se ustanovama kulture u Republici Srpskoj dodjeljuju samo mrvice, čime se one, navodno na perfidan način, guše. To se ilustruje činjenicom da će na prijedlog Ministarstva civilnih poslova BiH ustanovama kulture ove godine biti dodijeljen 1, 21 milion maraka [614.000 eura] od kojih je samo 177.000 [90.591] predviđeno za ustanove sa sjedištem u Republici Srpskoj, iako budžet iz kojeg se izdvaja taj novac pune građani oba entiteta.

Tako direktorica entitetske Narodne i univerzitetske biblioteke Ljiljana Petrović Zečić navodi da je ova biblioteka ove godine dobila samo 20.000 maraka [10.000 eura] dok je istovremeno Nacionalna biblioteka u Sarajevu, kao ustanova istog ranga, dobila 200.000 maraka [100.000 eura] , za što ona ne vidi nikakvo opravdanje. Primjera radi, i direktorica Muzeja Republike Srpske Nada Puvačić ističe da je ovaj muzej dobio 50.000 maraka [25.000 eura] dok će, pomenuti, Zemaljski muzej u Sarajevu dobiti 450.000 maraka [230.400 eura].

Nezadovoljstvo čelnih ljudi iz entitetskih ustanova kulture u Republici Srpskoj je opšte, a ono se prenijelo i na medije i političare. Već odavno postoji nesporazum na političkom i entitetskom nivou oko toga da li, recimo šest, ustanova kulture, sve sa sjedištem u Sarajevu, treba da postanu ustanove od državnog značaja i da budu finansirane iz budžeta BiH, sa čime se Republika Srpska nikako ne slaže, smatrajući da kultura i ustanove kulture pripadaju isključivo entitetskoj, odnosno kantonalnoj, nadležnosti a ako se već nešto finansira na nivou BiH onda to mora biti recipročno prema ustanovama istog ranga.

‘Trinaesto prase’

Ono što međutim, zbunjuje onu javnost koja uopšte obraća pažnju na to šta se zbiva u oblasti kulture, je zašto su ustanove kulture u Republici Srpskoj toliko kivne na Ministarstvo civilnih poslova BiH ako ne zavise od novca koji, za projekte, dodjeljuje Ministarstvo civilnih poslova BiH nego je njihovo finansiranje obuhvaćeno entitetskim budžetom, odnosno entitetskim i kantonalnim.

Da li je to isključivo iz političkih razloga ili to znači da je entitetski budžet toliko „presušio“ kada su ustanove kulture u pitanju, da je novac koji dobivaju iz entitetskog budžeta dostatan jedino za plate i tekuće troškove, pa za samu djelatnost zbog koje postoje ne ostaje gotovo ništa, odnosno da je za Republiku Srpsku oblast kulture „trinaesto prase“ na listi prioriteta. I da su zbog toga postale veoma zavisne od novca koji dodjeljuje Ministarstvo civilnih poslova BiH.

Za sada niko nije dao odgovor, niti ponudio argumente, koji bi bili neoborivi sa bilo koje strane kada se radi o nesrazmjeri dodijeljenog novca. Naprimjer, da li se novac iz Ministarstva civilnih poslova dodjeljuje isključivo po ličnom nahođenju, i procjeni, ministra Osmanovića i po političkoj i nacionalnoj podobnosti ili po stručnim kriterijumima. Odnosno, da li ustanove kulture iz Republike Srpske nisu u mogućnosti da ponude kvalitetne projekte kojima bi bile podjednako konkurentne, ili konkurentnije, od onih srodnih iz Federacije BiH.

Naravno, postavlja se i pitanje pristrasnosti u zavisnosti ko se nalazi na čelu Ministarstva civilnih poslova u Savjetu ministara, iz koje je stranke i koje nacionalnosti. Da li su, recimo, ustanove kulture iz Republike Srpske bile zadovoljne dok je prije Osmanovića na čelu tog istog ministarstva bio Sredoje Nović iz SNSD-a i na osnovu kojih kriterija, kome i koliko, je tada dodjeljivano novca. Da li je tada situacija bila obratna ? I, da li su te činjenice presudne, a sve ostale su nebitne. Ako je to tako, onda se sam po sebi nameće odgovor koliko je, i to, pokazatelj poraznog stanja u ovoj državi.

Mimo tih pitanja, pojavljuje se bar još jedno. Odakle odjednom zainteresovanost za djelatnost Ministarstva civilnih poslova BiH u oblasti kulture, kada je ono na nivou BiH kao države. A, u Republici Srpskoj je već odavno na snazi poluzvaničan stav da sve ono što se dešava na nivou BiH kao države nije predmet entitetskog interesovanja i smatra se čak nepoželjnim i nepatriotskim.

Ili se izgovor krije isključivo u činjenici da su to pare svih građana na koje svi imaju podjednako pravo, kao i da svako ima svoju kulturu bez zajedničkog kulturnog naslijeđa. Pa u zavisnosti šta kome pripadne prilikom političke podjele, tako prolaze i oni koji su interesno vezani za stranke, ustanove i osobe. Recept koji nikome ne smeta na evropskom putu BiH ka punopravnom članstvu u EU.

Stavovi izraženi u ovom tekstu su autorovi i ne odražavaju nužno uredničku politiku Al Jazeere.

Izvor: Al Jazeera