Jovanović: Na Balkanu je važnije kontrolisati cijene hrane, nego gasa i struje

Osnovno pravilo fiskalne politike je da država mora da troši kada je kriza, kako bi pomogla privredi, ističe Branimir Jovanović, ekonomista u Bečkom institutu za međunarodne ekonomske studije.

Nakon zaustavljanja ruskog gasa za Evropu, čini se da je recesija u Evropi neizbježna, navodi Branimir Jovanović (Ustupljeno Al Jazeeri)

Dr. Branimir Jovanović je ekonomista u Bečkom institutu za međunarodne ekonomske studije (WIIW) i stručnjak za zemlje Zapadnog Balkana. Njegovi trenutni istraživački interesi su u vezi ekonomske nejednakosti, siromaštva, fiskalne politike, oporezivanja, socijalne politike, radnih prava, kao i finansijskih kriza i oporavka nakon krize. Prethodno je radio istraživanja o monetarnoj politici, kreditnoj aktivnosti, deviznim kursevima, trgovini, stranim direktnim investicijama, doznakama, održivosti tekućeg računa, prognozama, cijenama kuća. Bio je savjetnik ministra finansija Sjeverne Makedonije od 2017. do 2019. godine i istraživač u Centralnoj banci Sjeverne Makedonije od 2007. do 2015. godine. Doktorirao je na Univerzitetu u Rimu „Tor Vergata“.

  • Kako komentarišete trenutno stanje svjetske ekonomije?

– Stanje je vjerovatno najizazovnije od Drugog svjetskog rata. Rane pandemije još nisu zacijelile, a povrh toga vodi se najveći rat u Evropi u posljednjih nekoliko decenija. Inflacija je najveća u posljednjih 45 godina, ekonomski rast polako nestaje, čini se da svijet korača ka stagflaciji, kao krajem 1970-ih. Centralne banke zatežu monetarnu politiku zbog inflacije, kamate svuda skaču, što otežava posao vladama, posebno u siromašnijim zemljama, jer ne mogu naći novac za pomoć svojim privredama. Neizvjesnost je prevelika, dešavaju se nepredvidive stvari, poput odluke Vladimira Putina da zaustavi dotok gasa u Evropu. Podjela je najveća od kraja hladnog rata, s jedne strane imamo zapadni svijet, odnosno Sjedinjene Američke Države i Evropsku uniju, s druge Rusiju i Kinu, i sve više se priča o novom hladnom ratu između ova dva pola. Možda najviše zabrinjava to što se svemu tome ne nazire jasan kraj, čini se da bi ova situacija mogla trajati godinama.

  • Koliko je u ovom trenutku izražena ekonomska nejednakost u svijetu?

– Zapravo, zavisi kako se gleda. Na nivou cijelog svijeta nejednakost se posljednjih decenija smanjuje, zbog brzog razvoja siromašnih zemalja, poput Kine i Indije. Ali u razvijenim zemljama, poput Amerike, Britanije i Francuske, i u Evropi uopšte, nejednakost je najveća od Drugog svjetskog rata. To je posljedica neoliberalne ekonomske politike započete 1970-ih u Britaniji, dolaskom na vlast Margaret Thatcher, koja se potom proširila u Americi, s Ronaldom Reaganom, a potom i svuda u svijetu, kroz tzv. Washingtonski konsenzus, koji su zagovarali Međunarodni monetarni fond (MMF) i Svjetska banka (SB). To su politike privatizacije javnog sektora, deregulacija tržišta, smanjenje uloge države u društvu, smanjenje javnih ulaganja u obrazovanje i zdravstvo, smanjenje prava radnika itd. Tu politiku smo jako dobro osjetili i mi na Balkanu devedesetih godina, nakon raspada Jugoslavije, i rekao bih da je osjećamo i dalje.

  • Šta su uzroci i posljedice siromaštva kao jednog od glavnih problema savremenog svijeta?

– Peter Kropotkin, poznati anarhistički filozof, napisao je prije oko 130 godina – bogatstvo bogatih izvire iz siromaštva siromašnih. Mislim da ova misao najbolje dočarava suštinu siromaštva kroz historiju čovječanstva, pa i danas. Vladajuća klasa, ma ko ona bila, ne bi se mogla obogatiti da masa ljudi nije siromašna i eksploatisana. Tako je bilo u ropskom sistemu, tako je bilo u feudalizmu, tako je bilo u industrijskom kapitalizmu prije 150 godina. Tako je i danas, s tim što se danas eksploatacija ne vrši bičem, već plišanim rukavicama, pa eksploatisani često nisu ni svjesni da se eksploatišu. Ali oni su i dalje siromašni jer neko drugi uzima dio kolača koji bi trebao pripadati njima. U bivšim kolonijama, ti drugi su isti oni koji su prethodno iskorištavali te zemlje kao kolonizatori. Zemlje su dobile formalnu slobodu, ali nikada nisu ekonomsku. U zemljama istočne Evrope to su političko-biznismenski oligarsi, koji su se preko noći obogatili početkom devedesetih, a sada pohlepno čuvaju “svoje” bogatstvo i moć i sprečavaju bilo kakve suštinske promjene u društvu.

  • Koliko je rat u Ukrajini uzdrmao tržišta i koja bi zemlja mogla najviše profitirati iz ove situacije?

– Tržišta su u totalnom haosu već sedam mjeseci. Cijene hrane, nafte i gasa su skočile u nebo i donijele najveću inflaciju od naftnih šokova 1970-ih, svuda u svijetu. U posljednjih mjesec-dva hrana i nafta su se malo stabilizirali, ali gas i dalje raste, posebno u Evropi. Nisam siguran da iko profitira u cijeloj situaciji, jer svjetska ekonomska kriza nijednoj državi ne odgovara. Ali sigurno ima zemalja koje prolaze manje loše. To su prvenstveno izvoznici energenata, koji ostvaruju povećane prihode zbog viših cijena. I Americi ide malo bolje od Evrope, jer ne zavisi od ruskog gasa. S druge strane, ne slažem se s ocjenama pojedinih ekonomista da Rusija ima ekonomske koristi od rata, zbog viših cijena. Možda ne prolazi tako loše kao što se očekivalo, ali njihovi gubici su dugoročni i tek će postati vidljivi, jer će nakon rata, kako god da se on završi, Rusija biti ekonomski izolovana.

  • Šta je rješenje za visoku inflaciju i prijeti li nam globalna recesija?

– Nakon zaustavljanja ruskog gasa za Evropu, čini se da je recesija u Evropi neizbježna. Sadašnje rezerve gasa dovoljne su za oko dva mjeseca, nakon čega bi uslijedile restrikcije, čime bi morale zatvoriti neke fabrike, što neminovno vodi u recesiju. Kako će biti u drugim regijama svijeta još nije jasno, ali je situacija svakako svuda prilično loša. Još gore od činjenice da prijeti recesija je to što se čini da bi ona mogla trajati jako dugo. Evropa je započela proces napuštanja ruskog gasa i čini se da je to nepovratan proces. Dok se to ne završi, a završilo bi se zamjenom gasa obnovljivom energijom, ekonomska situacija se neće puno poboljšati. Ono što vlade sada mogu da urade, da ublaže kratkoročne negativne efekte, jeste da pokušaju da kontrolišu inflaciju koliko god mogu. Zato Evropska unija sada govori o ograničavanju cijene gasa i struje, a pojedine zemlje, poput Austrije, Španije, Portugala i Francuske, su to već učinile. Druga stvar koja se može učiniti je podrška ljudima i kompanijama koji su pogođeni krizom. Zbog toga je Njemačka sada donijela paket pomoći od 65 milijardi eura, a Britanci pripremaju još veći, od oko 100 milijardi funti. Plate i penzije također treba povećati, kako bi se zaštitila kupovna moć ljudi, a time spriječila da inflacija “pojede“ potrošnju. Ali sve su to kratkoročne mjere, koje samo ublažavaju štetu. Dugoročno gledano, jedina mjera koja stavlja tačku na krizu je ulaganje u obnovljive izvore energije.

  • Ima li Evropska unija rješenje za pad eura u odnosu na dolar?

– Dva su glavna razloga za pad eura u odnosu na dolar. Prvi je da je američka centralna banka povećala svoju kamatnu stopu mnogo više od evropske, što dovodi do toga da investitori više ulažu u dolarske hartije od vrijednosti, što jača dolar. Drugi je da je američka ekonomija trenutno u mnogo boljem stanju od evropske – tamo je ekonomski rast veći, inflacija je već počela da se smanjuje itd. Čini se da će oba faktora ostati prisutna još neko vrijeme, te da će dolar ostati jači od eura. Ali slab euro nije nužno loša stvar. On pojeftinjuje evropske proizvode u Americi, čime se povećava evropski izvoz tamo, što pozitivno utiče na ekonomski rast u Evropi. Dakle, nisam siguran da Evropska unija trenutno želi da ojača euro, jer bi na taj način umanjili svoj rast. Ali svakako, slabljenje eura ukazuje na to da Evropska unija, ali i Evropa uopšte, trenutno prolazi kroz velike probleme.

  • Kako biste ocijenili ekonomsko stanje na Zapadnom Balkanu?

– Sve što sam rekao o Evropskoj uniji važi i za Zapadni Balkan, samo pomnoženo s deset. Zapadni Balkan možda i ne zavisi toliko od ruskog gasa, jer je tamo proces gasifikacije bio mnogo sporiji, ali kada zatvore evropske fabrike zbog nedostatka gasa, zatvoriće i njihovi balkanski dobavljači. S tim da zemlje Balkana ne mogu da obezbijede takve pakete pomoći kao zemlje Evropske unije, jer su budžetski prihodi mnogo manji, a ne mogu se više ni zaduživati tako lako kao pre par godina, jer su kamate sada mnogo veće. Osim toga, socijalni problemi na Balkanu su mnogo veći nego u Evropskoj uniji – svaki četvrti stanovnik je siromašan, nezaposlenost je svuda dvocifrena, a klasne razlike su tokom tranzicije naglo porasle. Povrh svega, postoje tradicionalni balkanski politički problemi, koji po pravilu eskaliraju u ovakvim krizama.

  • Koliko se vlasti u zemljama Zapadnog Balkana zapravo brinu o ekonomskom položaju stanovništva?

– Nedovoljno. Zemlje zapadnog Balkana, kao i sve zemlje istočne Evrope, imaju ono što ekonomisti nazivaju burazerskim kapitalizmom (crony capitalism). To je sistem u kojem je glavni faktor poslovnog uspjeha povezanost s političarima i u kojem političari ne rade u korist većine, već u korist malog broja moćnih biznismena. Te stvari najviše dolaze do izražaja u krizama, kakva je sadašnja. Dakle, inflacija je mnogo viša na Zapadnom Balkanu nego u Evropskoj uniji, a većina vlada nije učinila ništa da bi ublažila rast cijena. Nismo vidjeli skoro nikakve mjere za povećanje zarada, pa većina ljudi ima smanjenu kupovnu moć, odnosno u realnom smislu zarađuje manje nego prije godinu dana. Ne vidimo ni pakete pomoći za građane, kao što vidimo u Evropskoj uniji. U Austriji je, na primjer, ovih dana aktuelna državna pomoć 500 eura za sve punoljetne osobe i 250 eura za sve maloljetne osobe. Jasno je da balkanske zemlje ne mogu ponuditi toliku pomoć, ali bi mogle bar nešto.

  • Šta biste savjetovali političarima u zemljama Zapadnog Balkana kada je riječ o fiskalnoj i socijalnoj politici te politici oporezivanja?

– Osnovno pravilo fiskalne politike je da država mora da troši kada je kriza, kako bi pomogla privredi, i to je prva stvar koju zemlje Zapadnog Balkana moraju učiniti. Nikako ne smiju da štede, jer bi to dodatno pogoršalo ekonomsko stanje. Druga stvar koju moraju učiniti je pokušati kontrolirati inflaciju, što je više moguće, kroz kontrolu cijena. U Evropskoj uniji se trenutno ograničavaju cijene gasa i struje, na Balkanu je važnije kontrolisati cijene hrane, jer ljudi na to najviše troše. Pojedine zemlje, kao Srbija i Albanija, to već rade, i zato imaju manje stope inflacije od ostalih u regionu. Treće što je važno je povećati plate – minimalne plate i plate u javnom sektoru, kao i penzije, kako bi se spriječilo da inflacija pojede kupovnu moć ljudi i time produbi krizu.

Izvor: Al Jazeera