Kosovo: Strategija je mrtvo slovo na papiru

Piše: Mustafa Balje

U godinama nakon rata, kada je bio i najveći povratak i Albanaca i ostalih zajednica, povratnicima je prije svega pomagao Ured premijera i mnoge humanitarne organizacije, poput UNHCR-a, UNDP-a, IOM-a, CARITAS-a, ARC-a… Aktivnosti ovih organizacija nisu prestale, iako je početkom 2005. godine formirano Ministarstvo za zajednice i povratak, koje se među ostalim, bavi i pitanjima izbjeglih i raseljenih.

Usljed ratnih sukoba na Kosovu, ovo područje je napustilo između 100 i 150 hiljada Srba, uglavnom nakon povlačenja jedinica tadašnje Vojske Jugoslavije i srpske policije, dok se prema neslužbenim podacima tokom prošle i ove godine na Kosovo vratilo više od hiljadu Srba.

Specifičnost srpskog stanovništva je ta da je, naročito nakon sukoba, bilo iseljeno mahom u Srbiju, dok su ostale nevećinske zajednice, Bošnjaci, Gorani, Romi, Egipćani i Aškalije, iseljene u zapadnoevropske zemlje.

Iako se malo piše o većinskoj albanskoj populaciji, od 1989. godine pa sve do danas, iselilo se više od pola miliona u zemlje zapadne Evrope, te je povratak, procentulano gledano, kod njih najmanji.

Bez preciznih podataka

Za osobe koje žele da se vrate na Kosovo, ingerencija su Ministarstva povratka i zajednica. Ministarstvo unutrašnjih poslova Kosova tretira probleme adaptacije osoba ili porodica koji su se dobrovoljno vratili ili su deportovani sa zapada.

Vlada Kosova je potpisala bilateralne sporazume o repartrijaciji sa Francuskom, Njemačkom, Albanijom i Švicarskom, a sa Belgijom protokol o saradnji i readmisiji. Također, u procesu pregovaranja su sporazumi sa svim evropskim zemljama koje imaju diplomatska predstavništva na Kosovu.

Ministarstvo unutrašnjih poslova nema kapaciteta da ovaj projekat zaživi u djelo, dok je permanentni problem kako povratak učiniti održivim.

Uporedo sa tim Kosovo teži bijelom šengenu, odnosno bezviznom režimu.

“Od Vlade Kosova smo dobili zadatak da zajedno sa opštinskim kancelarijama za zajednice i Ministarstvom rada i socijalne skrbi realizujemo projekat povratka i integracije, jer je njegova primjena u sprezi sa procesom dobijanja bijelog šengena, koji je od nacionalnog interesa za Kosovo”, kaže ministar unutrašnjih poslova Bajram Rexhepi.

Ne postoje precizni podaci kako teče povratak iz zemalja u regionu na Kosovo, iako je prema podacima Kancelarije visokog komesarijata Ujedinjenih nacija za izbjeglice (UNHCR) u periodu januar – oktobar 2010. godine na Kosovo prinudno vraćena 2.421 osoba. Uglavnom iz zapadnoevropskih zemalja, od kojih 495 osoba pripadaju nevećinskim zajednicama.

“Iz država u regionu poput Crne Gore, Srbije ili BiH, na Kosovo se prošle godine vratilo 425 lica. Riječ je o interno raseljenim licima, znači onima što su bili u bivšim republikama SFRJ, a sada državama”, naglašava Husnija Bešković, zamjenik ministra povratka i zajednica u Vladi Kosova.

‘Dobrovoljni’ povratak

Neposredno nakon potpisivanja dokumenta o readmisiji, kojim se Kosovo obavezuje da dobrovoljno prihvata svoje građane, posljednjih mjeseci povećan je i broj povratnika u prizrenskoj i dragaškoj opštini. 

Elvir Fejza “dobrovoljno” se 15. februara prošle godine, sa svoje dvoje djece i suprugom, vratio iz Austrije. Oni su bez posla i krova nad glavom.

“Nisam uspio da dobijem azil u Austriju. Morao sam da se vratim u rodnu Manastiricu kod Prizrena. Trenutno sam smješten kod svoga brata koji, također, živi u teškim uslovima. Posla nema i često mi porodica ostane bez hrane i ostalih potrepština. Zatražio sam pomoć od opštinskih vlasti, zima je ove godine bila oštra, ali nisam ništa dobio. Djeca su mi mala, traže uslove poput onih kada su bila u Austriji. Ovdje, bar za sada ne vidim nikakvu perspektivu”, naglašava 30-godišnji Fejza.

Predstavnici kancelarije za povratak i zajednice SO Prizren upoznati su sa slučajem ovog povratnika.

“Pomogli smo Elviru da popuni formular koji je direktno proslijeđen zvaničnicima u Ministarstvu unutrašnjih poslova i od ove institucije će zavisiti u kom pravcu će ići eventualna pomoć”, kazao nam je Asim Imeri, službenik pri kancelariji za povratak i zajednice SO Prizren.

U Prizrenu je do 1999. godine živjelo više od 10.000 Srba, dok ih danas nema više od 50. Kosovski ministar za povratak i zajednice Radojica Tomić najavio je plan za povratak Srba u ovaj grad.

Prilikom obilaska srpskih porodica koje su se vratile u Prizren, ministar Tomić je rekao da nedavni povratak desetak srpskih porodica treba da posluži za primjer svima koji žele da se vrate.

U projektima povratka je značajno uključena i Britanska ambasada, Danski savjet za izbjeglice i drugi donatori. Nakon prvih deset, u naselje Potkaljaja, uskoro će biti izgrađeno još 16 kuća.

Međutim, prema riječima Husnije Beškovića, zamjenika ministra za povratak i zajednice, pomoć nerijetko zloupotrebe povratnici.

“Dočekamo ih i u skladu sa mogućnostima i finansijski pomognemo. Napravimo kuću, ekonomski stimulans. Kada sve to okončamo uspješno, povratnik proda tu kuću. Naše zalaganje, pomoć međunarodnih institucija, sve to pada u vodu”, dodaje on.

Veliki je broj slučajeva uzurpirane imovine, kako stambene, privatne i komercijalne.

Dragaš je opština sa najvećom stopom migracije na Kosovu. Prema zvaničnim podacima Kancelarije za zajednice od ukupno 29 hiljada Bošnjaka i Gorana, negdje blizu 18 hiljada živi van Gore, od kojih se gotovo osam hiljada nalazi u zemljama Zapadne Evrope.

“Samo u periodu od jula 2011. do februara 2012. godine u opštini Dragaš vraćeno je oko 100 građana, od kojih 90 njih pripada zajednici Bošnjaka i Gorana. Većina njih su napustili Kosovo sa svojim porodicama, dok je manji broj onih koji su otišli na zapad pojedinačno”, kaže Uzair Hamza koordinator za prava zajednice i integraciju.

Iako je Vlada Kosova prošle godine izdvojila više od 3,5 miliona evra, povratnicima opštine Dragaš nije pripalo ni hiljadu evra. Pitanje je da li bi ovi povratnici uopšte preživjeli kad bi se oslonili na obećanja i uputstva data u Priručniku za održiv povratak izdatog od strane Ministarstva unutrašnjih poslova.

Proces opisan u Strategiji za održivi povratak, od samog dolaska na aerodrom do opštine, samo je mrtvo slovo na papiru.

Najčešće se dogodi da službenici Ministarstva za rad i socijalnu politiku, kao i ekipa ljekara, koji bi trebali biti na aerodromu i prvi stupiti u kontakt sa povratnicima, obično nisu tu, dok je dodatni problem za manjine taj što ih na aerodromu dočekuju službenici kancelarije ministarstva koji ne govore niti bosanski niti srpski jezik, pa se ne mogu sporazumjeti.

“Službenici na aerodromu isključivo govore albanski jezik, što nije u skladu sa Strategijom koja predviđa obezbjeđivanje informacija na jeziku povratnika”, ističe Hamza.

Apel članicama EU-a

Predstavnici Kancelarije za zajednice zajedno su sa potpredsjednikom iz manjiske zajednice u više navrata apelovali na zemlje članice EU-a u kojima borave njihovi građani, da im pomognu kako bi se integrisali u njihovim zemljama. U opštini Dragaš, nažalost, i dalje se nisu stekli uslovi za održiv povratak.

Uporedo sa procesom povratka, koji ide veoma sporo, zbog teške ekonomske situacije i besposlice, pojačani su zahtjevi za azilom. Dakle, ulazak Kosova u bezvizni režim, koji podrazumijeva slobodu putovanja građana bez vize u zemlje EU-a, ima i svoju cijenu. Plaćaju je oni koji nisu uspjeli da rješe svoj izbjeglički status ili status azilanata.

Među njima sve je veći broj građana, koji su prinuđeni da apliciraju čak i za bugarske pasoše, koji su u posljednje vrijeme veoma “atraktivni” na Kosovu.

Građani Kosova, i Srbije, drže neslavno četvrto mjesto po broju azilanata u 44 industrijalizovane zemlje. Ukupno 21.200 ljudi sa Kosova, uključujući i Srbiju, zatražilo je 2011. godine azil. Uglavnom u Francuskoj, Austriji, Belgiji.., što ih stavlja na četvrto mjesto svjetske liste podnosilaca zahtjeva za azil, poslije Afganistana, Kine i Iraka, stoji u izvještaju Kancelarije visokog komesara UNHCR-a i naglašava da glavni razlog povećanja broja tražilaca azila leži u činjenici da je EU 19. decembra 2009. odobrila bezvizni režim putovanja za vlasnike srbijanskih pasoša.

Izvor: Al Jazeera